Historias de foxos

Last updated on 27 / Xaneiro/ 2013

Como temos dito moitas veces en Capítulo Cero, hai todo un mundo na Idade do Ferro por explorar fóra dos castros. Pero moitas veces non sabemos onde está a información; os investigadores teñen que ter a cabeza moi aberta e a intuición precisa para decatarse de que ás veces o que parece sinxelo en apariencia, en realidade agacha outra verdade.

Un aspecto absolutamente fascinante dos castros e que está aínda sen estudar é o que acontece cos foxos. Si, os foxos son en apariencia un elemento defensivo que ten como función, en certo xeito, facer máis alta a muralla. Pero que ocorre cos foxos que foron deliberadamente tapados durante a propia Idade do Ferro, cando o castro estaba vivo e cheo de xente? Nos últimos anos, están aparecendo evidencias que os foxos, mesmo os foxos tapados, tiñan un uso, que non coñecemos pero podemos intuír. E un uso fascinante. Nesta historia ides ver historias máis sabidas, primicias e novidades ultimísimas da arqueoloxía da Idade do Ferro no Noroeste peninsular.

Encontros no foxo

Localización das foxas e dos foxos de Neixón. Exemplos de depósitos.

Cando o equipo do Instituto de Ciencias de Patrimonio comezou a traballar na escavación do castro de Neixón Grande a suposición parecía evidente. A poucos metros, máis para abaixo, estaba Neixón pequeno. Todo parecía indicar que se producira unha especie de mudanza e sucesión, desde un humilde castro ubicado na punta dunha península, e con escasa superficie, cara un gran castro circular, cunha superficie moi superior.

Pero non.

Os arqueólogos, baixo a dirección de Xurxo Ayán, comezaron a escavar e as casas non aparecían. Pola contra, comezaron a atoparse o que lle chamaban foxas ou bolsas. Unha especie de cubículos cavados na terra e recheos despois con todo tipo de materiais orgánicos. Tamén localizaron un foxo que fora colmatado en época castrexa. Pero o foxo, no seu interior, tamén de xeito regular, contiña depósitos de obxectos. E había cousas moi raras. Cerámica púnica de importación depositada enteira, restos de comida de todo tipo, material metálico como fíbulas galaicas e algo bastante estraño: un 17% das pezas de cerámica obtidas pertencían a unhas peculiares xerras castrexas, entendidas para a bebida de líquidos, se cadra cervexa ou viño.

Os investigadores decatáronse fascinados do que estaban a ver. Aínda que os achados non eran espectaculares desde o punto de vista visual, o que alí aparecía era fascinante. Estaban vendo por primeira vez en Galicia a constatación dunha práctica cultural moi frecuente nos castros do sur de Inglaterra, en Francia, en Irlanda e en xeral da Europa Atlántica. Con mellores condicións para a preservación orgánica, os arqueólogos británicos tiñan falado dun uso “rítmico” destas foxas nos castros ingleses. Estas foxas correspondían a ritos e prácticas levadas a cabo de xeito periódico. Unha práctica intensa, profunda, insertada na mentalidade destas xentes. Este castro non era exactamente un castro, era outra cousa.

Os investigadores conclúen que Neixón Grande, a través destes depósitos soterrados nos foxos, é sobre todo un punto de encontro nun momento no que Neixón é un importante centro comercial co mundo púnico. “Pero é difícil dicir onde remata o Atlántico e onde comeza o Mediterráneo”, sinalan os investigadores, en parte porque algúns dos rituais son compartidos no Mediterráneo, e en parte porque nos restos de banquetes que se parecen ver en cada un dos depósitos, figuran as ánforas nas que chegaba o viño púnico. Ese puido ser o nexo común. Un punto de partida. E se cadra debamos imaxinar a púnicos e galaicos celebrando cun banquete, na mesma mesa, a chegada do verán e da estación comercial. Estes depósitos finalizaron ao redor do cambio de era. Os investigadores exprésano de xeito moi fermoso:

“Arredor dos inicios do século I a.C., os romanos, que xa conquistaran o sur púnico de Iberia un século antes, finalmente conseguiron facerse coas rutas do comercio do Noroeste de Iberia -despois de varios intentos fallidos. Unha nova situación emerxeu, a cal sería cada vez menos a dunha base compartida común e unha relación entre iguais, e máis e máis unha empresa colonial e capitalista”.

Se hoxe ides a Neixón, veredes un monumental castro aparentemente baleiro. Pero baixo a terra gárdase a testemuña de cada un destes encontros entre galaicos e púnicos, soterrado, formando unha memoria baixo o chan, rodeando o foxo.

Para saber máis sobre esta parte de Neixón:
González-Ruibal, Rodríguez, Rafael, Ayán, X. Encounters in the Ditch: Ritual and the Middle Ground in an Iron Age Hillfort in Galicia (Spain) (descargar o pdf)

Luxo baixo a porta

Localización do foxo exterior do castro das Travesas

As Travesas é un dos castros máis grandes da provincia da Coruña. O arqueólogo Antón Malde realizou escavacións na década pasada e está procesando os materiais para formar unha colección visitable en Carral que permitirá admirar moitas das magníficas pezas do xacemento, desde un fermoso tesouriño de moedas baixorromano nun excelente estado de conservación ata todo tipo de útiles, cerámicas e instrumentos. Aínda que Antón escavou en varios puntos, imos centrarnos no que aconteceu na entrada do antecastro.

Malde estima a fundación desa área do castro ao redor do século IV a.C. Antecastro e croa das Travesas parecen ter sido executadas ao mesmo tempo, dentro do mesmo programa construtivo. Pero os visitantes das Travesas verán hoxe a impoñente muralla do antecastro sen foxo. Pero…haino. Só que os habitantes das Travesas tomaron unha decisión douscentos anos despois da súa construción. No século II a.C., os veciños colmataron o foxo e selárono. Malde e o seu equipo realizaron sondaxes só nunha pequena área ao carón da porta de entrada do castro. Decatáronse de que o foxo fora selado dunha vez, como unha obra así determinada. Pero pousados no fondo, enteiros, había outra vez un depósito fascinante: alí había unha fíbula anular, de gran calidade, e catro cacharros. Tres dos cacharros tiñan cadanseu tamaño distinto, no que parecía unha escolla deliberada dos participantes, pero había unha cuarta peza absolutamente magnífica. Un cacharro moi grande, de luxo, pero de tradición plenamente indíxena. Podedes vela nas fotos.

Depósito do castro das Travesas. Algúns materiais.

Pouco despois de aparecer os depósitos de Neixón, a moita distancia da ría de Arousa volvíase a rexistrar a mesma práctica, esta vez sen púnicos á vista. Malde non puido determinar con máis sondaxes se había outros depósitos marcados de forma regular, pero aquelo parecía indicar o mesmo. Depósitos ubicados á entrada, como se se estivera creando un foxo simbólico, un foxo invisible, un foxo ritual. O que en Neixón parecía ser excepcional, unha ritualización do encontro, nas Travesas parece formar parte do entorno simbólico que constitúe un castro. Coma se ese mundo soterrado fose parte da gramática do que debe ser un castro, para os galaicos.

O Castelinho e as figuras de plaqueta

O castelinho. En primeiro plano e foxo 1. Fotos: Equipo de escavación

No último número da revista académica Complutum, o arqueólogo portugués Filipe Santos e o seu equipo publicaron uns apuntamentos de urxencia ao redor dun achado fascinante e ben novidoso na Idade do Ferro. Escavando un xacemento fortificado na Torre de Moncorvo, na rexión portuguesa de Tras-os-Montes, Santos decidiu explorar o exterior do xacemento. A cronoloxía xeral da fortificación parecía ir do século V a.C. ata o I d.C., finalizando pouco despois da conquista romana, e durante ese tempo sufrira variacións. Santos comezou a traballar na plataforma Norte e atopou unha complexa sucesión de ata 4 foxos que non se percibían a simple vista! Outra vez, os foxos foran colmatados en diferentes momentos da Idade do Ferro. Nalgún deles apareceron materiais de todo tipo, pero o máis fascinante foi o foxo 2.

Trátase dunha estrutura arqueolóxica moi peculiar. Se ben os outros tres foxos parecen corresponder á fase temprana de monumentalización do sitio fortificado, un enorme torreón nesta zona norte e o foxo II parece situarse nun periodo posterior:

“A comienzos de la segunda fase (IIA) parece tener lugar una profunda remodelación del sistema defensivo, que relacionamos fundamentalmente con el engrosamiento de la muralla en la zona norte del poblado al tiempo que se levanta el torreón Norte y se construye el Foso 2. Todas estas remodelaciones se habrían producido, muy posiblemente, entre inicios del siglo II a.C. y el I a.C., inmediatamente anterior a la presencia romana en la zona. No es descabellado pensar que la rápida colmatación de éste último sea una consecuencia directa de la ocupación romana”

E que aconteceu nesa colmatación tan rápida do foxo? Pois algo fascinante. En primeiro lugar, depositáronse no interior estas tres armas:

Dolabras depositadas no foxo 2

Sóanvos a outra dolabra aparecida recentemente nun castro galego? ;-) Para os investigadores:

“El relleno intencionado del Foso 2 remite a una situación bien estudiada por J.D. Hill para los fosos de hillforts británicos en los que claramente las distintas partes de los fosos fueron deliberadamente colmatadas con el entierro de distintos elementos según las diferentes partes de los fosos. Todo ello presidido por un gran contenido simbólico como, sin duda alguna, sucedió en el caso del Castelhino”.

Pero a historia non acaba aí. Por riba de todo, cando estaban xa selando o foxo, alguén no Castelinho optou por guindar unhas pezas excepconais, case únicas. Fragmentos de xisto labrados, moi similares aos localizados no castro de Formigueiros en Samos, dos que tamén temos falado en Capítulo Cero. A forma na que están tiradas as plaquetas non parece ter ningún tipo de orde e concerto: é como se as arrincaran de algures e as foran botando alí dentro. E o que botaban con esas plaquetas eran chamativos e enigmáticos debuxos, que tamén foron localizados in situ nalgún lugar do interior da croa. Alí aparecen guerreiros, a primeira representación gravada dun xabarín no noroeste, e unha estraña figura de orante, coas mans e brazos abertos, que recorda a outros misteriosos orantes galegos. Está aí dentro o universo cultural da Idade do Ferro en Gallaecia.

Localización das plaquetas no foxo 2

Un exemplo de como son as plaquetas

Cazador e xabarín

Soldado e un “orante”.

As plaquetas aínda están en fase de estudo, pero o seu achado é ben enigmático. Das 147 plaquetas gravadas localizadas no Castelinho, 110 foran devorcadas neste foxo. Se ben non parecen estar ordeadas, e en conversa por correo electrónico Filipe Santos desbota un reenchido “votivo”, o certo é que si hai un acto deliberado en guindar todas esas representacións no nivel superficial do foxo, como selándoo. A cuestión é saber que tipo de intención houbo para botar ao foxo con estas imaxes. E aínda o máis estraño é que as plaquetas parecen ter diferentes fases de representación, usáronse alomenos en dúas fases nalgún caso. Na máis espectacular, a do xabarín, un gravador superpuxo un reticulado sobre esas figuras, como se noutro momento posterior ao seu primeiro gravado, quixese representar outra cousa, máis enigmática.

Cando vaiades un castro, e paseedes ao seu redor, pensade que ao mellor, abaixo de vós, seguen ocultos depósitos especiais. Un anel máxico que rodea aos poboados da Idade do Ferro, cunha maxia que hoxe xa non somos quen de ver.

Para saber máis sobre o Castelinho:

Santos, Filipe; Sastre, José; Soares de Figueiredo, Sofía; Rocha, Fabio; Pinheiro, Eulália; Dias, Rodrigo: “El sitio fortificado del Castelinho (Felgar, Torre deMoncorvo, Portugal). Estudio preliminar de su diacronía y las plaquetas de piedra con grabados de la Edad del Hierro (descargar pdf)