Publicado o 18 / Abril/ 2014 en: De viños con Wagner, Diario

Merenzao, o viño da delicadeza

A variedade Merenzao ten nome de actor secundario: María Ordoña, Bastardo…, e tradicionalmente foi un complemento menor para os tintos de mencía da Ribeira Sacra, Monterrei ou Valdeorras. Pero esta uva, de procedencia francesa, nos últimos anos está amosando o seu poderoso potencial propio, medrando como emblema dos particulares viños galegos. Unha uva difícil, enigmática, elegante e amante do tempo de repouso á que por fin as adegas comezan a darlle papeis protagonistas no filme do viño galego.

Por Manuel Gago. Publicado orixinalmente na revista Benbo, número 3.

Só tres adegas galegas se atreven a domar a uva merenzao dentro das súas botellas como monovarietal, e as tres están na Ribeira Sacra. O asunto é para botarlle valentía. A variedade Merenzao, empregada habitualmente como complemento no coupage dos tintos do interior galego (en pequenas proporcións do 5% ou 10%) é moi pouco produtiva, pero ademáis ten características delicadas, como unha finísima pel que se estraga con facilidade en días de chuvia, converténdoa nunha variedade pouco querida polo viticultor que precisa ingresos estables e sólidos.

Carlos López Otero, director comercial de Ponte da Boga, lembra a colleita 2011, na que unha chuvia incesante arruinou os acios do merenzao mentres que as cepas de mencía, ao carón, aturaron a chuviscada sen dificultades. A anada 2011 levouna a chuvia, pero Carlos López disfruta e presume da anterior, 2010, nestes momentos no mercado. Son ás penas 1500 botellas do Capricho de Merenzao, pero este caldo convertiuse nun auténtico buque insignia da marca.

Sinal de identidade da Ribeira Sacra

Cando falo con María José Yravedra, directora da Adega Ronsel do Sil, ela está traballando en Parada: “estou rodeada dunha paisaxe incrible, na ribeira do Sil, e acabo de falar coa estación de viticultura de Pontevedra, preguntando moita información sobre a historia, a xenética, para coñecer as orixes da merenzao. É un camiño que hai que investigar moito”. Á merenzao ou bastardo búscaselle ascendente francés, en concreto na uva trousseau, ben consolidada na rexión do Jura, no Franco Condado. Aínda que entre os viticultores franceses, a peregrinaxe cara o occidente de Santiago desta uva está ben clara, outros científicos prefiren estudar mellor a xenética desta uva.

Pero a ciencia pode combinarse coa poesía da cata. “Eu creo que é un sinal de identidade da Ribeira Sacra”, asegura Yravedra, “os aromas a incienso e a sotobosque son os aromas que sintes cando paseas pola propia viña”. En realidade, a merenzao está admitida polos consellos reguladores de Ribeira Sacra, Monterrei e Valdeorras, aínda que, como dicimos antes, é na Ribeira Sacra onde se está producindo un importante movemento de renovación que aposta por monovarietais ou por coupages onde predomina o merenzao, acompañada de clásicos como a mencía, o sousón ou o brancellao. Hai que ter en conta que durante moito tempo o carácter destas variedades foi achegar carácter e personalidade ao viño, ou complementalo naquelas virtudes organolépticas das que carecía a variedade principal empregada.

E que ten esta uva de fascinante e de interesante? Pois moitas cousas. Desde a delicadísima cor –que varía entre a suavidade aterciopelada do viño Alpendre, de Ronsel do Sil, ata a concentración tánica que obtén Fernando Algueira no seu merenzao- ata a súa estrutura, tremendamente peculiar e suxestiva. Un viño de taninos lixeiros, que entra moi fresco en boca, pero que se corona cuns deliciosos tonos especiados. Cando Fernando Algueira, asesorado polo mítico Raúl Pérez, iniciou o seu merenzao de 2007, fíxoo en adegas de cuarto ano para que a madeira non devorase á delicadeza potencial deste viño.
Unha das claves do merenzao é que se convirte con facilidade nun viño de garda. A súa pel, tan lixeira, deixa pasar o sol ao acio e incrementa a concentración da uva no bago, subindo alcol. En Ponte da Boga colleitan o seu merenzao ao principio para controlar que o grado non pase de 14º. E iso nun viño galego ten mérito. Os adegueiros aseguran que o viño mellora de xeito sustancial en botella.

Potencial diferenciador

O certo é que o merenzao parece funcionar igual que o tostado do Ribeiro, do que xa falamos nun número anterior. Convírtese nun excelente embaixador da marca, máis alá da súa rendibilidade inmediata e de que non é doado de vender (custan ao redor dos 20 €). Carlos López, de Ponte da Boga, conta como cando hai seis anos Hijos de Rivera –propietaria de Estrella Galicia- mercou a adega, ordenou retirar as cepas de variedades non galegas e comezar a explorar as uvas autóctonas. “Nós temos a sorte de que como estamos nunha empresa grande podemos facelo”. Tiran 1500 botellas do seu Capricho de Merenzao, pero van camiño de ter o viñedo de merenzao “máis grande do mundo”, ironiza Carlos. Serán dúas hectáreas que incrementarán a produción a 3000 ou 4000 botellas que por agora van destinadas esencialmente a un mercado gourmet. En Ronsel do Sil fan 2.300 botellas, “nun estilo moi artesanal”, afirma Yravedra, e procurando preservar a cor lixeira que define o seu Alpendre, algo que esixe unha atención continua durante o proceso de vinificación. Son viños que se distribúen esencialmente en enoteca, son caldos para connoiseurs.

Maria José Yravedra teno claro: “é o futuro de Galicia, porque é unha variedade aínda non globalizada, que non se atopa en Australia nin en Napa Valley. Temos que crer nela como protagonista”. “É un viño para presumir”, sinala Carlos López Otero. Non será doado crear unha mercadotecnia para este merenzao, sen embargo, aínda que a todos os bebedores de viño con que o catamos dixeron que era excelente. “Non é un viño comercial”, afirma Yravedra, “non é un viño pret-à-porter, é un viño fóra das modas. É coma un deses traxes rexionais que gardaba a túa avoa nun baúl do faiado”.

Agradecementos: Vide Vide!
Fotos: Sole Felloza


Tres merenzaos para explorar


Capricho de Merenzao.
Adega: Ponte da Boga S.L.
Anada: 2010
Variedades: Merenzao (85%), 5% Sousón, 5% Brancellao, 5% Mencía
Prezo: 22 euros.

Alpendre
Adega: Ronsel do Sil
Anada: 2011
Variedades: Merenzao
Prezo: 22 euros

Algueira Merenzao
Adega: Algueira
Anada: 2010
Variedades: Merenzao
Prezo: 25 euros

O mundo segundo Onfim

Na cidade rusa de Novgorod atopáronse uns importantes documentos que nos contan a historia desde abaixo. A xente empregaba a cortiza de bidueiro para escribir notas, e iso significa que para o periodo medieval ruso, en determinadas cidades, non nos queda só o rexistro das compraventas, testamentos e textos legais de curas e nobres -documentos necesarios pero profundamente distorsionadores, ao meu ver, á hora de analizar sociedades antigas-. O que nos queda tamén é un marabilloso retablo da vida cotiá, e aí é onde entra a historia de Onfim, un neno que combinaba, coma todos, as prácticas de lectoescritura coas representacións do seu mundo real e fantástico.

Os debuxos de Onfim, que non era especialmente habilidoso nas artes da ilustración, aínda que si teimudo e soñador, dan conta das fantasías dun neno medieval, de finais do século XII. Conta a historia Paul Wickenden de Thanet.

Nesta ilustración, Onfim estaba practicando o alfabeto na parte de arriba, pero aburriuse e representouse a si mesmo, etiquetándose como “Onfim”, como cabaleiro e alanceando a un enemigo.

Nestoutra cortiza tamén Onfim se nos cansa. No anverso estaba practicando con textos, pero deulle a volta e representouse a si mesmo caracterizado como un monstro dunha longa lingua. Puxo ao carón: “son unha besta brava”.

Nestoutra Onfim continuou retratando o seu mundo. Á esquerda, están o seu pai e a súa nai. Á dereita, debuxou dous amigos xogando ao redor dunha árbore, e un deles está agachado detrás dela.

Aquí representa a máis xente a cabalo e unha figura curiosa e cabezona. O instrutor?

E por último, aquí aparece Onfim co seu pai, ambos os dous contentos e orgullosos guerreiros!

Publicado o 16 / Abril/ 2014 en: Libros, Notas arqueolóxicas

O xuramento, ou como Manfredi reinterpreta A Ilíada

odiseo O Xuramento é o primeiro dos dous libros que conformarán a historia de Odiseo. O notable escritor histórico Valerio M. Manfredi reescribe nesta primeira entrega a Ilíada, enfocada no papel que xoga Odiseo na confrontación e vista desde a perspectiva do rei de Ítaca. Nos últimos anos vivimos unha reescritura de clásicos, que hai quen critica. Eu non vexo ningún problema en reescribir un clásico desde a perspectiva do noso tempo e tamén desde a propia perspectiva do autor, e creo que é un exercicio plenamente artístico. Son máis problemáticas, ao meu ver, as adaptacións de clásicos, achicorias baratas da linguaxe e das tramas, coas que se atormentan aos nosos escolares, furtándolles o acceso ao pracer do texto orixinal e pensando, en última instancia, que non van ser capaces do que si foron capaces rapaces similares en numerosos séculos anteriores.

Pero as reescrituras de clásicos son sempre interesantes porque cambian o foco e a relevancia das escenas. No Xuramento, Manfredi consegue unha guerra de Troia laica, na que os deuses -tan presentes no texto homérico orixinal- só están, pero sempre fóra de plano, nun aparte. Por poñer un caso, da lectura da novela de Manfredi, as aparicións da deusa Helena a Odiseo nunca chegas a saber se están derivadas dalgún problema mental de Odiseo ou se son, digamos, “reais”. As relacións dos homes cos deuses na Ilíada, que fan pasaxes e escenas famosas, son mesmo postas en dúbida polos protagonistas.

Ao que non é capaz de subxacer Manfredi é ao propio relato da magnificencia de Troia. Porque aí está, claramente ao meu ver, o punto de ruptura entre as lecturas clásicas e as evidencias rescatadas no outeiro de Hissarlik, en Turquía. O relato da Ilíada lévanos ao mundo da Idade do Bronce, pero traslada ás nosas mentes a magnificiencia dunha incrible cidade que na realidade era un castro máis ou menos grande. Hissarlik, para que vos fagades unha idea, é se cadra máis pequena que San Cibrán de Lás. Manfredi acerta en desposuír o relato de datos físicos, arqueolóxicos -á final, irrelevantes nesta historia- e concentrarse na rica figura de Odiseo, pero se cadra perde unha magnífica oportunidade para plasmar no libro unha nova relación entre mito e realidade, entre magnificiencia e realidade. Tamén a figura de Odiseo, malia ser rica, fica un pouco aplanada: a personaxe perde esa pillería egoísta que lle caracteriza: a súa intelixencia aparece prístina e disposta a contribuír ao combate desinteresada e xenerosamente como a forza de Aiax.

Sen embargo, a lectura máis profunda sobre O Xuramento está, ao meu ver, na propia guerra. A guerra levada ata o estremo por un motivo absurdo, e o consenso acordado entre numerosos reinos por un argumento tan feble coma o rapto dunha esposa en concreto. Odiseo non comprenderá en toda a historia por que todos eles están alí, movidos ao absurdo por un trío de persoeiros demasiado egoístas para si mesmos, instalados nun sanguento delirio bélico. Ao meu ver, é aí onde O Xuramento acada altura literaria e fai aproximar esa mítica idade a nós.

Publicado o 15 / Abril/ 2014 en: Notas arqueolóxicas

Os peiraos de madeira na Ría de Arousa

O meu pai continúa a facer un inxente e documentadísimo traballo de recuperación da memoria náutica e industrial da ría de Arousa ao longo do século XX. O seu novo traballo, escrito no que podería definir como un “galego porfiado” é unha detalladísima e documentadísima historia duns elementos tan fundamentais durante este século na Arousa como ausentes na actualidade: os peiraos de madeira que permitían conectar as industrias do mar coas zonas de calado para os barcos que traballaban para elas. As xentes que vivimos na Arousa só temos noción destes portos por fantasmais presenzas arqueolóxicas: aqueles tocóns vellos,comestos polo mar, que aparecían nas mareas nas praias nas que nos bañabamos, bases daqueles equipamentos. En fin, recoméndovos moito esta publicación electrónica de Os peiraos de madeira na Ría de Arousa, unha achega fundamental á memoria do século XX da ría, que se nos está a ir día tras día.

Publicado o 15 / Abril/ 2014 en: Divulgación científica, Libros

“Como se fixo Vento e Chuvia”, hoxe martes 15 de abril ás 20:00 h. na Biblioteca de Redondela

Pois esta tarde do martes, 15 de abril, temos cita na Biblioteca de Redondela, como parte da programación da Semana do Libro. Exploraremos a idea de mito, de memoria e de relixión na Idade do Ferro en Galicia, movéndonos na tramoia que permitiu crear Vento e Chuvia, e transitando entre a Historia, a fantasía e a mitoloxía. Estades todos e todas convidadas!