Despois da intrigante visita á muralla do Monte Aloia decateime de que estaba ante outro Castelo Baleiro, moi similar ao Castro Valente de Padrón. Unha zona escura da nosa Historia por estudar, malia conter os recintos arqueolóxicos de máis grande estensión do patrimonio histórico de Galicia, así de claro. En concreto, ao contrario do que afirmei no post do Monte Aloia, a muralla desta montaña tudense é considerablemente máis grande en estensión que a Muralla de Lugo (2 quilómetros). Esta ten máis de tres. Estamos falando destas cifras, señores.
O caso é que Xenome recomendoume un libriño no que había máis información sobre a muralla:O Tui Antigo: unha aproximación histórica-arqueolóxica, da arqueóloga Silvia González Soutelo. Nel fálase das interesantísimas evidencias sobre a mansión e o castellum Tyde, o poboamento romano deste importante porto, porta da Gallaecia. Tamén da suposta localización do pazo dos reis suevos que levaron a capital do reino ata aquí. E, por suposto, fálase da muralla. Hai unha detallada descrición, un valioso plano que localiza os elementos máis interesantes do recinto, os lugares nos que está mellor conservada e os grandes sillares de pedra suben máis de tres metros, tamén as estrañas atalaias que sobresaen da muralla, os torreóns. Recolle unha referencia ao estado no que se atopaban as ruínas no ano 1610, cando un cronista local alude a elas co mesmo misterio, distancia e ignorancia que hoxe temos respecto delas, o mesmo que acontece en Castro Valente cando aluden a el os investigadores do XIX. Ese cronista, P. Sandoval, por certo tamén fala de que a muralla ten cubos (que hoxe non se localizan, pero tamén me lembrou a Castro Valente). Pero no 1610 o cronista de Tui non sabe nada da súa orixe. Importante.
O capítulo achega moita información descritiva, pero é sumamente cauteloso, ante a falta de evidencias arqueolóxicas que permitan afinar a cronoloxía. González Soutelo establece a súa cronoloxía posible “entre o periodo de crise do Imperio Romano (…) ata o século XV” (mil anos de nada, non está mal!). Ou sexa, non temos moita idea. Nin diso nin da súa función. ¿Era unha protección militar?¿Era o límite dun territorio sagrado centrado na actual ermida de San Xulián? Non o sabemos. Hai uns anos fixéronse unhas catas arqueolóxicas na muralla e en varios recintos anexos, pero como é habitual neste país, non se publicaron os resultados. A outra referencia valiosa da arqueóloga é a documentación doutros dous recintos similares en lugares próximos: o Faro de Budiño e o monte Galiñeiro. Non habemos tardar moito en visitalos.
Chegou por correo postal, de sorpresa, cunha carta manuscrita. O máis fermoso agasallo en moito tempo, o máis inesperado. El Practicón, Tratado completo de Cocina al alcance de todos y Aprovechamiento de Sobras, de Ángel Muro, un clásico en edición de 1913, inencontrable. Un tesouro gastronómico. Ah, e a carta. “Podía ter sido un e-mail, pero ¿a que non é o mesmo?”, dicía aquela misiva. Unha auténtica xoia bibliográfica que viaxou, como viaxou o seu dono, para axudarnos a todos, a el mesmo, a nós coa nosa vida de tolemia e axenda, a descubrir os secretos do corazón e do mundo que queda por vivir. Con silencios, con palabras, con agarimo. Grazas, Luis.
Absolutamente delicioso é un libriño de 1900 impreso en Betanzos, na imprenta dos Sucesores de Castañeira, escrito por un tal Rogelio Borondo e que a xente do Anuario Brigantino -un exemplo do que eu penso que é tomar a cultura pola man- dixitalizou dentro da Biblioteca Virtual de Betanzos. O libro titúlase Memorias de un viaje improvisado (baixar en PDF) e é a crónica dunha liada monumental entre colegas. Non hai máis que ver como comeza:
A las doce del día 21 de octubre de 1899, hora en que como había tomado por costumbre desde mi regreso de América, me dirigía a mi casa con objeto de suministrar al mecanismo orgánico el combustible indispensable para la subsistencia [só esta frase xustifica xa a lectura de todo o volume], despues de una sesión con algunos amigos en la sociedad Liceo Recreativo. En el cantón de San Roque me encaré con los amigos D. Juan y D. Jesús García, a los que me aproximé con objeto de saludar especialmente al segundo que aquel día debía partir para París en misión comercial (…) Cumplido aquel deber [como mola a retórica do XIX] me anunció el mismo D. Jesús que no sólo él era el viajero, sino que también su hermano presente, pues que así lo había resuelto el día anterior y agregó que yo también debiera acompañarlos, en cuyo caso el viaje se prolongaría a Suiza y a Italia. (…) Me resistí repetidas veces, aduciendo como razón la falta de preparación para emprender tan de improviso un viaje relativamente largo, que debía comenzar a las seis cuarenta del mismo día. (…)
Nin que dicir ten que o señor Rogelio caeu na liada dos colegas e emprendeu a viaxe por Francia, Suiza e Italia. Coma outros turistas da época, Rogelio sentía fascinación polas medidas: anotaba o número de escalóns de subida as torres, os metros de pendente, o número de pedras construídas e os horarios dos trenes e entradas a museos. Un magnífico exemplo do talante turista da época pódese ver, tamén en Betanzos, no Pasatempo, onde os irmáns García Naveira tamén consignaron cifras encol das pirámides de Exipto. Ao ler este libriño de viaxes, fíxádevos por onde, a personaxe de Phileas Fogg, a personaxe de Jules Verne cobra unha dimensión diferente. As súas teimas: a precisión, a puntualidade ferroviaria, a confianza na mecánica e na ciencia son rasgos máis do espírito da época que da personalidade específica do protagonista de A volta ao mundo. Rogelio Borondo, viaxeiro betanceiro do 1900, ten moitas cousas en común con Phileas Fogg. A lectura de Memorias de un viaje improvisado é un pequeno e divertido pracer bibliófilo. E outra cousa: sitúanos nun tipo de literatura moi ausente en Galicia, a das crónicas de viaxes en pleno momento do seu auxe en Europa. Os nosos grupos acomodados nunca foron moito de viaxar, ou de contar o que viaxaban. O libriño é un bo texto para saber como vía o mundo un galego da época.
Hoxe Martín Berasategui e Flavio Morganti presentaron este novo concepto de botella, o Berasategui System, en Valladolid, no corazón da Ribeira do Douro. Vin o concepto hai uns meses -cando aquelo era coma o secreto da bomba atómica- e flipei. Basicamente ese estraño “pescozo” que ten a botella na súa base fai de decantador, concentrando os posos do viño. Nun contorno de consumidores no que hai xente que lle dá algo de repelús o tema posos do viño, moitas adegas filtran o viño para evitar ese problema estético, engadindo á elaboración do viño un proceso un tanto agresivo que fica solventado con esta sinxela nova forma. A nova botella permite, ademáis, máis aplicacións, como evitar o contacto das mans que tranfiren calor á botella, etc. Esta é a típica idea que un di: “¿pero como non se me ocorreu a min?”. (vía)
Andivemos percorrendo o ateigado Palácio da Bolsa de Porto durante o Essência do Vinho 2010, unha cita tan indispensable para os amantes do viño como ausente de visitantes galegos (tampouco hai unha campaña de comunicación en Galicia para promocionar o evento). Creo que sentín a un señor nun acumulado corredor falar nun idioma que non fora portugués ou inglés. E non sería por viño que explorar: 350 produtores de todo o país, aínda que concentrados en dúas grandes áreas: Douro e Alentejo, con certa presenza do Ribatejo e a clamorosa ausencia dos viños do Dão (debía haber tres ou catro adegas).
Igual que o ano anterior, percibín nesta panorámica dos viños portugueses a tensión entre a madeira nova e o varietal. Moitos dos viños portugueses, mesmo moitos dos clasificados por un comité de expertos coma os mellores da mostra (ligazón ao PDF) dan un maderazo impresionante. Por exemplo, o Redoma Branco 08, un Douro da adega Nieerport -que tiña o stand máis concorrido da mostra-, fermentado en barrica e con certas notas petroleadas que o aproximaban, sutilmente, a algunhas notas alemanas. En termos de tintos, acontecía o mesmo coa Quinta do Couquinho Gran Reserva 07, tamén con forte presenza de madeira, aínda sendo un viño moi sólido. Ademáis, o Douro ten circunstancias excepcionais. Todos os viñedos son únicos, na medida en que están conformados por un montón de castes diferentes, xa que a cuestión do varietal non era importante para facer os viños do Porto. Ese leigado de cepas vellas vinculado á historia da rexión provoca que, cando fas tintos, cada viño teña unha personalidade diferente e especial. A madeira pode axudar a domar a brava tanicidade daqueles viños do Douro sometidos a máis calor -o das zonas superiores do canón-, pero é un monstro que hai que controlar. Os señores da Quinta das Brôlhas, por exemplo: probamos un impresionante vertical que comezaba no 2003 e levaba ata unha Escolla especial do 2007. Podíase observar como a madeira, en todos estes viños, integrábase de xeito sutil, ata adquirir na anada 2007 uns fermosos e elegantes toques balsámicos. Outros casos collen o touro polos cornos. Atención a esta adega: Quinta do Filoco. Encantáronme os seus viños, especialmente o Quinta do Filoco Gran Reserva 2007. Unha achega diferente aos viños do Douro, cheo de personalidade, varietais propios (touriga nacional e outras castes) e frescura.
Comercial/Terroir, Moda/Tradición, Modernidade/Puretismo. Ese é un pouco o binomio. Acontece cos curiosos viñedos de Gloria Reynolds, no Alentejo, unha familia de curiosa historia que leva na rexión desde o XIX. Toda a serie Gloria Reynolds concede moita importancia á crianza. Pero o seu sucesor, Julián, elabora o Julian Reynolds Reserva, no que un fondo de compota negra, profunda e escura confírelle esa personalidade buscada: o calor do viño alentejano no que van aparecendo as froitas que maduran con rapidez. O Alentejo é curioso: alí é onde mantén unha vida digna unha variedade que en Galicia arrasou no seu momento coas nosas variedades autóctonas, especialmente no Ribeiro, pero que aló continúa a ser importante. Un viño elegante, ben estruturado é o Fita Preta 2007, de Fitapreta viños, feito con Aragonés, Trincadeira e Alicante, con gran potencia alcólica pero dunha estrutura ben saborosa.
Do Alentejo tamén me gustaron moito algúns syrah que probei. A calor dese espazo dálle grandes oportunidades a esa caste que sabe defenderse ben en climas secos. Un viño para notar moito: o Cem Reis 2007, da Herdade da Maroteira, monovarietal de syrah moderno, con notas balsámicas e final delongado en boca.
En resumo, a miña impresión é que o viño portugués, que parece ter moi boa saúde de ver eventos coma este, está dividido -coma nós- entre aqueles que se confían na crianza para darlle aos viños un sabor máis homoxéneo e de gusto supostamente máis internacional e os viños de corte máis moderno, feitos por enólogos algo máis novos, preocupados pola expresión local. Hai que seguir indo a Essência do Vinho!
OTime Explorer é unha nova aplicación web do British Museum destinada a crear un entorno lúdico ao redor de épocas históricas para os nenos. Deseñado coidadosamente en perspectiva isométrica, os xogadores deben solventar fases históricas centradas na obtención de obxectos e pezas da época. Inspirador.
Só había un problema: a brétema. Espesa, contundente, impenetrable coma na foto. Na nosa procura polo bosque, a brétema fíxonos perder, toleunos arriba e abaixo, pero tamén creaba unha atmósfera máxica no solitario parque natural, entre as grandes bolas de granito, os piñeiros, os carballos e o carrizo. Localizamos a muralla, aínda que por veces tamén a perdimos, cegos de orientación na espesura da néboa. En canto comezamos a andar por ela, decateime con abraio. Era moi similar á de Castro Valente na súa confección: uns dous metros de ancho, grandes bloques de cachote e a construción serpeando pola zona alta dun monte, recollendo no seu interior mananciais pero aproveitando a disposición dos penedos para integralos na muralla e aforrar custes de construción. A diferencia, no pouco que puiden ver, se cadra estaba nos peculiares e mínimos torreóns semicirculares da de Castro Valente, que aquí non aparecen (aínda que se fala -eu non os vin- dalgunhas construcións grandes na muralla).
Unha pequena cata da muralla na suposta porta do recinto
A muralla polo medio do monte
A muralla é enorme no seu tamaño e eu volvo con moitas máis preguntas das que levaba aló. Hai quen fala de 3200 metros de lonxitude, todo ao redor da cima do monte Aloia. Sería a segunda muralla conservada máis grande de Galicia, despois da de Lugo, que non é pouco. E aquí vén a historia. ¿Que gardaba no seu interior? As penedías acochan unha área de 30 hectáreas ou máis, nos que hai unha curiosa capela de San Xián consagrada a un suposto eremita do monte. Tamén está, próxima, a Cama de San Xulián, unha pedra cunha cavidade na base e plana na zona superior. Un universo de significados e símbolos superpostos durante séculos.
Xurxo na porta da Capela de San Xulián
Historicamente o monte Aloia refuxiou ás xentes da comarca da Tui das numerosas invasións que viviron, pero ¿quen podía defender un perímetro de 3200 metros? Xa volo contesto eu: ninguén. Eu creo que non houbo ningún exército en Galicia con capacidade para artellar unha defensa nunha muralla de tres quilómetros. ¿Entón para que valía?¿De que época é? Polas súas dimensións, parece que non é castrexa. Algunha xente avanza que podería ser tardorromana ou altomedieval. ¿Algo máis? Nada máis.
Non podo deixar de pensar nunha curiosa coincidencia. Castro Valente está nas proximidades de Iria Flavia, un importante enclave romano e do adxacente porto de Cesuris; o Monte Aloia sobre Tide, outro destacada urbe romana con porto. E en ámbolos dous casos temos dous dos xacementos máis enigmáticos e espectaculares de Galicia. Murallas de pedra que cercan extensións enormes, que non parecen interesar demasiado aos arqueólogos nin historiadores deste país, que viven enganchados en microparcelas de coñecemento (eu, Idade do Ferro, ti, mundo romano, el, Idade Media como historiador, leo papeis pero non fago traballo de campo) que impiden que se estuden estes recintos de xeito rigoroso. Estes lugares viven no lumpen da investigación.
Hoxe, cando percorriamos entre a brétema estas enormes murallas, seguindo o seu percurso nun bosque pechado, entre grandes penedías, convencíame de algo a min mesmo: que gran historia hai aquí detrás, que gran historia que descoñecemos. Pero tamén me facía unha pregunta na que procurarei pensar: haberá en Galicia máis recintos enormes como Castro Valente e o Monte Aloia?
Este é un traballo de tese de Julia Tsao. Os Curious Displays se coordinan para facer múltiples funcións, transmitir mensaxes, visualizar vídeos, crear puntos de luz. É un concepto, unha idea, pero bendita imaxinación:
Curious Displays is a product proposal for a new platform for display technology. Instead of a fixed form factor screen, the display surface is instead broken up into hundreds of ½ inch display blocks. Each block operates independently as a self-contained unit, and has full mobility, allowing movement across any physical surface. The blocks operate independently of one another, but are aware of the position and role relative to the rest of the system. With this awareness, the blocks are able to coordinate with the other blocks to reconfigure their positioning to form larger display surfaces and forms depending on purpose and function. In this way, the blocks become a physical embodiment of digital media, and act as a vehicle for the physical manifestation of what typically exists only in the virtual space of the screen.
Xa concebimos perfectamente os clústers de robots. Dentro de pouco se comercializarán, seguro.
O caso é que Xenome recomendoume un libriño no que había máis información sobre a muralla: O Tui Antigo: unha aproximación histórica-arqueolóxica, da arqueóloga Silvia González Soutelo. Nel fálase das interesantísimas evidencias sobre a mansión e o castellum Tyde, o poboamento romano deste importante porto, porta da Gallaecia. Tamén da suposta localización do pazo dos reis suevos que levaron a capital do reino ata aquí. E, por suposto, fálase da muralla. Hai unha detallada descrición, un valioso plano que localiza os elementos máis interesantes do recinto, os lugares nos que está mellor conservada e os grandes sillares de pedra suben máis de tres metros, tamén as estrañas atalaias que sobresaen da muralla, os torreóns. Recolle unha referencia ao estado no que se atopaban as ruínas no ano 1610, cando un cronista local alude a elas co mesmo misterio, distancia e ignorancia que hoxe temos respecto delas, o mesmo que acontece en Castro Valente cando aluden a el os investigadores do XIX. Ese cronista, P. Sandoval, por certo tamén fala de que a muralla ten cubos (que hoxe non se localizan, pero tamén me lembrou a Castro Valente). Pero no 1610 o cronista de Tui non sabe nada da súa orixe. Importante. 
Manuel Gago é xornalista e profesor universitario. 
