Descubrindo o castelo e a terra de Luania (I)

O versículo máis sabio da Biblia é o primeiro. Ao principio estaba o Verbo. A partir de que lle damos nome a algo, todo xorde, todo se enfía, todo de se desencadea. E iso pasounos a nós.

¿Lembras a historia que contei do Castelo de Nimo a principios da semana? Pois, por raro que pareza, ese post foi a primeira vez -agás que apareza algún artigo que descoñeza- que se publicou a existencia dese castelo e desa estación de petroglifos. No ano 2009, un lugar coma este era case descoñecido para académicos e totalmente descoñecido para a administración. Non quero dicir que non teña estado ninguén antes alí. Nin sequera quero dicir que non se teña investigado parcialmente (fíxose, irémolo vendo), pero nunca se amosara de xeito público. Unha semana despois, sabemos que non está no Catálogo Arqueolóxico da Dirección Xeral de Patrimonio da Xunta de Galicia, nin nos instrumentos urbanísticos de Noia, o termo municipal onde se atopa. Non figura na bibliografía arqueolóxica. Para coñecer este lugar, tivemos que viaxar no tempo nove séculos, e ver un breve relampo del nos documentos medievais. Por agora, é unha misteriosa sombra da Historia. O que quero dicir é que vós, os lectores de Capítulo 0, fóchedes os primeiros en ver imaxes deste lugar, e iso emociónanos moito.

Pero imos por partes. No post pedín axuda para tentar saber algo sobre este lugar, despois de peneirar bibliografía e bibliografía sen que apareceran referencias. Nos comentarios, Ricardo falou doutro castelo xusto enfronte, que outro usuario Anonymous precisou que pertencía á parroquia de Cando, Outes. Carlos achegou bibliografia, mencionando o libro O Castelo de Outes. jmillares buscou no PXOM de Noia, nas normas subsidiarias e no Restauro do concello. Non atopou nada, comunicóunolo e aínda non estrañou máis. E Montse, a redactora desta reportaxe de La Voz de Galicia sobre os castelos galegos, deume a clave pola que tirar: falar cun dos autores dun gran proxecto de investigación que localizaba as fortalezas galegas. Carlos Andrés González Paz, historiador e investigador do Instituto Padre Sarmiento do CSIC, amábelmente proporcionoume o dato clave, cousa que lle agradezo de maneira especial porque estaba liadísimo coa organización dun congreso, e que foi o nome do castelo e en que publicacións estaba referenciado. E a partir do nome, todo comeza. Os vellos papeis, as escasas referencias á súa existencia, son claras. Chamábase o castelo de Luania. E a primeira mención a este lugar está nun documento moi valioso: o Tombo do Mosteiro de Toxosoutos, nun documento asinado por Afonso VII, o famoso rei galego e emperador de Hispania. Foi no ano do Señor de 1135. O Tombo está publicado polo Consello da Cultura Galega, e hai anos fun eu quen o subín á rede (si, podédesvos rir das casualidades).

En 1135, dous cabaleiros ao servizo do Rei, Froila Alonso e Pedro Muniz de Carnota, deciden retirarse e fundar un mosteiro. O Rei concédelles un couto no corazón dunha antiga Terra hoxe desaparecida, Luania, e no documento demarca a extensión dos primeiros dominios do mosteiro:

uidelicet per [caput] Montis Alti et inde per lacunam de L[uan]ia et per illas mamulas de Caballo Sicco // [et per alias mamul]as de Elsende et peruenius Auellanedi, [et de alia parte per illum parietem antiquum qui] uadit contra agrum de Dea qui diuidit cum [terminos huius monasterii et terminos Sancti] Pelagii de Lauar et per Togos Altos et per aliud ne[mus] de La[amir, et inde per terminos] Sancti Martini sicut uadunt usque ad castellum de Luania [et] inde [ad Villare de Anta] et inde ad capud Montis Alti.

As marcas do couto do mosteiro de Toxos Outos parecen percorrer a xeografia mítica desta terra hoxe esquencida: Luania, e centrar o mosteiro no medio das referencias. Unha lagoa, hoxe seca, as mámoas do Cabalo Seco, as mámoas de Elsende, o Monte Alto, o Castelo de Luania e a aldea de Vilar de Anta, hoxe Vilardante (repara en que unha anta é un dolmen). O novo cenobio está no medio dun antigo territorio de orixes inmemoriais, ao redor de lugares míticos, antigos e abandonados. E a miña hipótese é que o castelo, no ano 1135, xa se convertera en parte simbólica do espazo, xa estaba en ruínas e abandonado, toda vez que non aparecen outras mencións nos documentos medievais do convento ou, en principio, nos grandes documentos da catedral que López Ferreiro foi transcribindo. Pero vexamos máis: Luania era unha estensa e montañosa terra na estrema do antigo Condado de Postmarcos (actual Barbanza), e comprendía a actual parroquia de Luaña, e tamén as de Vices e Cornanda. Case sempre que no Medievo se fala desta terra, se lle apón o termo monte. Por exemplo, no ano 935, un século antes, o rei galego Sancho, cede a aldea de Busto -próxima ao castelo- ad monten Luaniae. Unha terra que hoxe atravesamos cando imos a Noia, despois da subida de Urdilde e cruzando unha zona de chans e o desvío ao monte Culou ata baixarmos a Toxosoutos.

Cunha copa de Algueira (ben, con dúas ou tres), repaso os documentos do pleito Tabera-Fonseca, todas as declaracións das testemuñas sobre as fortalezas da Mitra Compostelana derrubadas por irmandiños e nobles. Baixo aínda máis, e busco na documentación do bispo Sisnando, o guerreiro compostelano morto polos viquingos. Nada. Repaso as dixitalizacións da documentación medieval. Leo tumbos, libros locais da área. E aparecen máis indicios e pequenos detalles que nos revelan a terra, ermidas e mosteiros perdidos na devesa que rodea o Tambre, aldeas que xorden da brétema milenaria dos tempos. E aínda hai máis: Jorge Guitián andivo eses montes para a súa tesiña, e na área dos petróglifos atopou outro que nós non viramos, do mesmo xeito que el non vira os que nós atopamos hai unha semana. Un petróglifo curioso que xa vos ensinaremos. Xurxo Salgado e máis eu continuamos a buscar indicios por todas partes.

¡Cantas cousas marabillosas poden acontecer cando propicias que sucedan! Subimos a un monte e descubrimos o vello mundo de Luania, unha terra por explorar, sepultada nun escuro pasado, máis alá do século X, cun castelo na súa parte máis elevada. E, en parte, grazas á vosa colaboración. Irémovolo contando en Capítulo 0, do mesmo xeito que vistes, por primeira vez de xeito público, imaxes do vello castelo e a gastada serpe que parece repousar na pedra por detrás da súa cova, como en tantas lendas ao longo do país.