Tras o ouro dos mouros (e IV): A Mina dos Sete Reinados


Usos rituais do metal na Idade do Bronce. Ilustración: Ruiz Gálvez

Un resumo antes de continuar

Un territorio abandonado. Unha mina a ceo aberto, onde homes con lagoñas e mulleres con peneiras debullaban a terra na procura do estaño, conxurando polo baixo a súa fortuna para que apareceran entre as dedas es pébedas brillantes e douradas deixadas polos mouros. Homes e mulleres que espreitaban con atención a casoupa que controlaba a explotación, dominando os dous vales onde sucedían os traballos, para no caso de aparecer unha bágoa dourada entre a negra terra da serra do Barbanza, camuflala discretamente entre as roupas. Homes e mulleres que traballan nunha mina que non existía, alegal, ausente do rexistro oficial de minas do franquismo para o Barbanza, pero na que había vixiantes. Se cadra teñan que ver co que contou o médico da mina de Lampón: unha casoupa construída para os nazis que vixiaban as explotacións.

Un territorio feraz, bravo e improdutivo que se convertera no reino dunha agresiva Loba branca, cerne da mitoloxía europea. Vales de pouco pasto e moita pedra, lugares abandonados no “desarrollismo” dos últimos vinte anos. Para os que coñecimos a serra tal e como era antes do seu proceso de destrución dos últimos anos, este territorio é un último reduto. Un lugar para vir no inverno, cando as brañas enchoupan, a turba escurece, as nubes caen entre as pedras. A ese aillamento contribuiu os empinados outeiros que forman unha muralla ao seu redor, nas ladeiras que miran cara as vilas do Barbanza e os accesos á serra. Un territorio no que hoxe os únicos camiños que hai son os dos cabalos.

Un petróglifo moi antigo aos pés da veta mineral de estaño e ouro, onde homes de hai milenios deixaron gravados os seus pés; un petróglifo inédito esquencido de expertos e prendido a penas con pinzas nos tendais da memoria das aldeas próximas. O petróglifo galego con máis pegadas de pés, concentradas de xeito insistente nunha pedra e estendidos a outras dúas máis. E, a diferencia dos outros petróglifos galegos, sen un motivo máis a maiores. Como feitos para unha circunstancia puntual e nun momento puntual.

E unha calzada inmemorial, á beira da cal, os homes tallaron máis petróglifos de pés que conducen desde os vales de Comoxo, cruzando o Chan de Reis, beirando pequenos castros, por unha escarpada ladeira, ao carón dun río que cae en pequenas fervenzas, cara estes vales mineiros abandonados. Cun castelo ao carónneur, no que a tradición culta galeguista sitúa un destacamento da Legio VII Victrix, a Lexión Victoriosa que domeñou ás tribos galaicas na ofensiva final de Octavio Augusto e que rematou os seus días, séculos despois, na fronte entre Britania e os pictos. Pero un castelo no que o material que aparece inequivocamente en superficie é aparentemente medieval.

Pero nas súas proximidades hai unha cova a medias entre a mitoloxía e a realidade: unha cova perdida, grande, con varias estancias -e ata aí a historia é similar a tantas covas lendarias baixo castros e castelos- pero, atención co real, na que apareceron alomenos dous machados de bronce, levados dilixentemente a casa de fidalgos e señores poderosos dos que se precisaba un favor. Unha práctica habitual na Idade do Bronce (a de fincar armas na pedra, digo) para marcar e sacralizar espazos. Espadas e machados entregados e depositdos nas fisgas das pedras: as orixes dun dos grandes mitos europeos. Pero hai un importante matiz que investigadores como Alfredo González Ruibal están a apuntar en relación a estes depósitos do Bronce. Hai un patrón diferencial nas ofrendas de espadas en relación ás de machados. Mentres as espadas se ofrecen en lugares de fronteira, en lugares de posible intercambio violento, os depósitos de machados depositados nas pedras están vinculados a espazos de comunicación, de comercio e transacción. Quédense con isto.

Estamos nesta calzada, agora mesmo, Carlos e máis eu. Estamos no rechán onde unhas pegadas marcan o antigo desvío da vía cara o interior dos vales mineiros. Sábelo porque cando subes pola calzada de Vitres, hai un momento no que ves unhas fervenzas á túa esquerda e se escoita o fragor do río, mesmo no verán. Enfronte de nós, está toda a accidentada xeoloxía granítica. Á dereita, o castelo de Vitres érguese como un promontorio altivo. Para lembrarmos a situación:

Hoxe sabemos que non está só. Que non é o único. Que se cadra, durante anos, entendimos este territorio doutro xeito. Vitres: un castelo medieval para controlar o paso da serra e recadar trabucos. Vitres: unha atalaia contra os normandos. Seguro que Vitres foi todo iso. Pero agora sabemos que, ao mellor, podemos mirar máis para atrás, e que a historia deste lugar ten que ver con outros tempos. Aí enriba non hai só ese castelo, á dereita do río.

Á esquerda hai outro, outro descoñecido. Un castelo novo, inédito, que, complementándose con Vitres, cerra o paso a toda esta área.

-Ei, vinde! -berro desde a Pedra de Noceda.

Estamos uns meses atrás, en maio. Camiñamos desde o segundo val mineiro, das piscinas de decantación, randeando entre penedos. A Pedra de Noceda aparece nos mapas como un elemento identificativo claro nesta área. Entendes por que. É un enorme penedo de formas definidas e unha gran cor branca. Achegueime ata ela, subín polo seu carón para saber que vistas había desde aló. Cando cheguei diante fiquei pampo. Diante miña vía unha última estribación de outeiros penedentos antes de que abruptamente, toda esta área caera cara os vales inferiores da serra. Diante miña había un outeiro notable, e o río caía á súa esquerda. Inmediatamente da outra beira do río estaba o castelo de Vitres. Pero eu estou fixándome desta outra banda.


Muralla e zonas de derrubo no Outeiro Murado

Unha muralla está derruída todo ao longo da cumio do outeiro, que na súa zona superior é unha planicie duns 60 metros de longo. Coñezo ben estes derrubos: localizo moitos durante o traballo de campo das Repúblicas de Homes Libres. Murallas de pedra que van caendo pola gravidade, sementando as abas dos outeiros de cachote. Pero esta non a vira na vida. Tiña pasado centos de veces por aló embaixo, pola Calzada de Vitres. Pero nunca vira isto.

-A muralla está contra a serra, fíxate, como a do Coto da Amoreira -di Xurxo Ayán.

É que desde o lado contrario, desde a calzada de acceso, non se pode ver o muro. Por iso non sabe disto ninguén. Unha fortaleza oculta!

Baixamos como podemos pola pendente da Pedra de Noceda, e iniciamos a subida ao outro outeiro. Efectivamente, é unha muralla de cachote que pecha o acceso doado do outeiro. Pola outra banda, pola banda visible, as pendentes son fortísimas. Tamén parece ter un corpo de garda na posible zona de acceso. Mentres camiñamos por alí, alguén descubre tamén restos na zona máis alta de todo o outeiro, como se fose unha atalaia resgardada. Pero non se aprecian restos de vivendas, nin restos de tella, nin nada. Aparentemente, unha muralla que protexe e pecha ese recinto e nada máis en superficie.

A relación de complementariedade co castelo de Vitres é evidente. Parecen formar parte, os dous, do mesmo sistema defensivo. Sen embargo, este sitio non ten nada que ver, arqueoloxicamente, coa época de Vitres. Nin sequera parece medieval, nin romano, nin eu que sei: non hai un mínimo resto de tella, cerámica en superficie, ocupación típica de vivendas… aínda que o estilo de muralla en seco sóanos e ten paralelos inmediatos no veciño Coto da Amoreira -outro sitio arqueolóxico sito nas estribacións da serra- ou no Castelo de Fruime. Pero…doulle voltas a esa relación, parece evidente…

Pero as épocas non me cadran.

Para aclararme, tomamos o sol da tardiña coas vellas de Mosquete

-Non é un castro! Castro é Mosquete, é Runs, son os Petóns do Castro -dime unha vella de Mosquete absolutamente convencida.
-Pero entón que é?
-É o Outeiro Murado! -conclúe ela.

Pola miña experiencia, presto moita atención a como os habitantes da zona definen os sitios arqueolóxicos. Aínda que algo te pareza un castro, se os paisanos insisten e precisan que non o é, quédate pensando. Ao mellor te atopas outra cousa. E se non é un castro?

Volvemos ao Outeiro Murado, procurando observar algunha evidencia sobre o lugar. Percorremos o lugar estrañados. Sentamos entre as pedras, ollando o castelo de Vitres e a antiga calzada, que vai aló embaixo. Pasan dous rapaces subindo fatigosamente pola calzada. Desde alí enriba escoitámolos á perfección, falando e discutindo entre eles. Unha acústica brutal.

-Isto é parte do mesmo, home -dime Miguel, mentres lle dá un grolo longo á auga. Vai un día frío de xuño, un día imposible.

O certo é que se repasades ben o escenario comigo, veredes que todo parece encaixar. Esta fortaleza, na boca do val, parece controlar entradas e saídas do lugar. Complementada coa accidentada orografía que fai limitar este espazo, estamos comprobando que toda a área parece inexpugnable se se complementa con fortalezas. É inevitable establecer relacións.

E se se cumpre? E se estamos falando dunha liña de fortalezas que limitan o acceso aos vales mineiros? Na casa consultamos os mapas. O Outeiro Murado é un outeiro a partir do cal o monte cae abruptamente cara abaixo, pero…haberá outros accesos a estes vales? E estarán protexidos con fortificacións?

Se iso se produce, é a auténtica bomba, pensamos.

Observamos o noso contorno, desde o Outeiro Murado. Un pico ao fondo chámanos inmediatamente a atención.


Muralla do Outeiro Murado en primeiro plano.

Ao observar os mapas, decatámonos de que é un acceso con todas as da lei: só hai que ver o topónimo: Portela de Forcadiños. A Portela. Un paso pequeno para poder acceder a outro lugar. Na topografía observamos que por aí pode haber unha vía directa de chegada á mina.

Alí fumos.

Esquivando greas de cabalos bravos, Xurxo, Miguel e máis eu descendimos lenemente ata a Portela de Forcadiños, que está situada por riba dun curioso chan a media ladeira. O acceso desde a zona inferior á Portela non puido ser de carros: trátase dunha escarpada e granítica ladeira insalvable para o tráfico pesado do mundo tradicional.

Pero o corazón comezounos a latexar.


“Portas” da Porteliña de Forcadiños. Importante o tema do murete que vedes aquí: é unha divisoria parroquial, e ao estar situado no medio da antiga “porta”, indica que esta xa non estaba en uso como tal cando se elaboraron os muros desta división.

Nel había cousas raras. Unha boa masa de cachote, reaproveitada para facer un muro divisorio, podería ter pechado a portela. Pero dous grandes penedos, no medio do pequeno paso, creaban como unha porta. “Que curioso”, pensamos. Achegámonos aos dous grandes penedos. A nosa sorpresa foi enorme: aqueles penedos definían unha porta de acceso e velaí estaban as marcas da trabada das madeiras. “Tradicional?”, pensamos. Aparece algunha cerámica ciscada por aló, e no inmediato outeiriño, localizo dous clásicos muros de terra que parecen pechar a terraza superior dos Forcadiños próximos. Teño visto muros similares en fortificacións altomedievais e son comúns, por exemplo, nas Illas Británicas: son bases de empalizadas. Sería preciso unha prospección científica (e se cadra unha pequena intervención) para determinar se estamos falando dun sitio arqueolóxico antigo con funcionalidade de algún xeito militar, pero todo apunta cara aí.

Señores e señoras, todos os accesos naturais a este val dispuñan dunha fortificación. Nalgún momento este paso estivo pechado e insisto: os pastos que hai dentro son tan escasos, e o acceso desde abaixo a esta Portela de Forcadiños tan escarpada que a min no me parece infraestrutura gandeira. Non das que eu teño visto. Así que o debuxo xeral ficaría así.

Tres fortificacións -2 delas inéditas- nunha área marxinal de poboamento. No Barbanza nada é o que parece. Que significa todo isto? Que explicación pode ter?

Acompañádeme na miña hipótese.

O ouro, o estaño e as paixóns humanas

Na excelente publicación Los barcos de los petroglifos de Oia, os investigadores Fernando J. Costas Goberna e Antonio de la Peña investigan a enigmática presenza de embarcacións en petróglios do II milenio a.C. Unha delas é a da Laxe dos Cebros, que podedes ver xusto enriba. Malia ser parcialmente destruída por un buscador de tesouros, aínda se pode apreciar a precisión nos detalles deste barco representado. Un habitante desta costa de Oia amosou así todo o que hoxe segue a ser todo un desafío cultural: as perigosas viaxes desde o Mediterráneo ata as costas atlánticas, na procura de metais. Esta serie de viaxes plasmáronse na mitoloxía, en poemas intrigantes como a Ora Marítima, que verqueu ríos de tinta, e en evidencias arqueolóxicas cada vez máis precisas. Durante séculos, as civilizacións mediterráneas tomaron contacto cos pobos de Galicia, guiados por unha poderoso motivo: os metais. Estas épicas viaxes funcionaron en secreto: a ruta cara as Cassitérides -as míticas sete illas do estaño- pero tamén cara o resto das colonias mantíñase en misterio por parte dos navegantes púnicos.

Unha historia tardía ilustra á perfección o secreto e como este secreto se mantivo durante xeracións. Os navegantes fenicios de Gadir, que mantiveron secularmente o secreto do roteiro ata as minas de estaño, sufriron o acoso romano. Un deles, perseguido polos buques de Roma, encallou o barco nuns baixos para impedir que os romanos soubesen do secreto do estaño. Cóntase que o Estado de Gadir recompensouno con riquezas equivalentes á carga. Finalmente, o romano Publio Craso conseguiu descubrir a localización das Cassitérides e comprobou a escasa profundidade do filón.

Nos últimos anos, a investigación está a descubrir claros lugares de intercambio entre a poboación galega e os mercaderes púnicos. Monte Alegre, o Castro de Alcabre, se cadra a illa do Ulla na que hoxe están as Torres do Oeste, de xeito moi intenso no poboado da Lanzada ou espazos fondamente ritualizados no Barbanza, como Neixón. Semella, polo que sabemos ata agora, que o contacto entre as dúas culturas dábase en puntos moi concretos, como se houbese algo perigoso nos contactos, ou algún tipo de condicionante, orde ou privilexio. En lugares coma o Castro de Alcabre, ademáis, pode haber evidencias de asentamento de mercaderes, aínda sen comprobar totalmente.


Poboado da Lanzada. Foto: Incipit

A arqueoloxía actual revela unha intensidade de contactos entre o mundo mediterráneo e o galaico moi elevada, aínda que a penetración cara o interior do país dos bens intercambiados (viño, especias, aceite, cerámica) está escasamente capilarizada, é moi curta, e unicamente a través do curso dos ríos. Boa parte dos bens obtidos do comercio cos fenicios ficaban a pouca distancia de onde se transaccionaba con el. Aos púnicos non parece interesarlles irse cara o interior, nin os do interior parecen ter nada que ofrecer aos fenicios. Non sabemos.

O metal galego está claramente detrás destas perigosas viaxes polo Atlántico que fan os gadiritas. En sociedades como a galega, o establecemento dun comercio a partir do metal debía supoñer un gran impacto social e económico: por riba dunha economía agraria e gandeira, os metais valían moito, moito máis, cun esforzo tremendamente menor. Sabémolo pola historia: a descuberta dun metal valioso adoita ser un auténtico boom para o territorio no que se localiza, un boom efémero que provoca de súpeto algunhas inxentes obras públicas, rápidos procesos de diferenciación social, a aparición de caros obxectos de consumo. Polo mineral mátase porque co mineral vívese (moito) mellor.

Desgrazadamente, unha das probas deste inmenso cambio social na nosa Historia xa non existe. Nun dos episodios máis tristes e escuros da nosa historia cultural recente, en 2005 o Ministerio de Cultura español ordenou a destrución do castro de Punta de Muros para construír o Porto Exterior da Coruña. Este castro non era un poboado típico. Estaba edificado como en grandes barracóns lonxitudinais, e os seus habitantes non se dedicaban nin á pesca nin á agricultura. O poboado, camuflado dos camiños, aillado, nin sequera visible desde o mar, tivo o seu apoxeo de actividade entre o final da Idade do Bronce e o principio do Ferro, dando datacións tremendamente antigas para Galicia.


Planta do poboado de PUnta de Muros.

A xente que vivía en Punta de Muros estaba especializada na metalurxia: no procesado e traballo do estaño e outros minerais para construír pezas de bronce. Na pouca información que proporcionou aínda hoxe o equipo do arqueólogo Juan A. Cano Pan, sabemos que cando menos había dous tipos de produción, unha de obxectos máis utilitarios e outra máis complexa e de maior calidade, posiblemente co obxectivo comercial, suntuario…

Esta factoría fortificada era invisible do resto do mundo: non apareceu nela nin un só elemento púnico, fenicio, e bota para atrás as cronoloxías. A súa muralla de pedra protexía un auténtico laboratorio de I+D coa tecnoloxía punteira do momento. Todo iso se facía porque había moito que protexer, porque había moita riqueza en xogo. Como facían os fenicios ao silenciar a ruta, quen mandaba en Punta de Muros silenciaba o procedemento de elaboración, a explotación industrial do metal, desde unha perspectiva indíxena. É o comportamento, en certo xeito, do boom mineral, pero cun importante engadido. Nesta historia sobre as relacións entre mercaderes fenicios e galaicos, a historia sempre se contou desde o punto de vista do mercador fenicio, traedor do progreso. Punta de Muros revelaba como os indíxenas foron quen de desenvolver proxectos tecnolóxicos propios ao redor do metal. Ademáis do ciclo de produción, de algún xeito pecharían tamén o ciclo de distribución?

A mina dos Sete Reinados

Por todo o Barbanza, nas proximidades da serra, cántase hoxe unha lenda aínda tremendamente viva na tradición oral. Di máis ou menos é así:

Entre Outeiro Redondo
e Brañas de Prados
hai unha Mina
de Sete Reinados.
Sete de ouro,
Sete de prata,
Sete de veleno que mata

Témola escoitado en varias aldeas, con pequenas variantes, coma o nome dos topónimos que delimitan a estensión da Mina. Pero a concentración de referencias á Mina dos Sete Reinados está nesta marxe oriental do Barbanza, nas aldeíñas do val de Cures e nas aldeas da Serra do Barbanza. A primeira vez que se recolleu esta lenda foi antes da Guerra Civil polos homes da Xeración Nós e é emocionante escoitala de novo hoxendía, aínda tan fresca, tan gravada a lume na memoria colectiva cando xa están a desaparecer todo o resto do noso universo mitoloxíco. Aínda o outro día, cando preguntei pola Mina do Carballoso, unha vella recitouma. Os Sete Reinados están aí.

Voulles contar que é o que penso, que é o que imaxino eu con respecto a este mundo que lles describín durante estes días. Disfrutando da imaxinación, como tamén disfrutarei da ciencia e dos procesos de verificación, cando estes se efectúen na área, e me dean a razón ou ma quiten (e se ma quitan, colaborarei de xeito activo eu tamén en quitarma). Póñanse agora a cara de Mr. Hyde, e non a do Dr. Jekyll. Voulles pedir que, por agora, imaxinen comigo os Sete Reinados.

Estes outeiros e vales esquencidos gardan unha historia moi antiga, unha historia cíclica. A historia dos sete reinados que se sucederon, e que se repetiron ao longo do tempo.

As tres fortificacións que protexen o acceso á área gardan o tesouro, o maior tesouro dunha comunidade, o ben transaccional, o metal que ergue reinos e os tumba. Temos a impresión de que hoxe vemos aló varios momentos superpostos que nos están narrando a ambición do ser humano e os cambios na súa ambición.

Ese petróglifo de podomorfos non está aí por casualidade. Ese petróglifo responde a un ritual, e teño a intuición de que é un ritual de apropiación da mina, unha toma de poder simbólico do lugar, un acordo cos deuses que proporcionan ese mineral que nace na terra como as árbores. Teño a sensación de que o petróglifo está a sancionar a propiedade dun recurso económico valiosísimo por parte de comunidades ou de individuos, a diferencia entre a riqueza e a supervivencia. Estamos falando do Bronce Final, en plenos contactos entre o mundo mediterráneo e o mundo atlántico. É o mundo das viaxes no Océano, viaxes non só levadas a cabo -estou certo- polos púnicos. E hai máis: un dos aspectos máis estraños do petróglifo é a carencia doutros motivos. A diversidade dos motivos gravados ten moito que ver coa ritualización do espazo ao longo do tempo. Cada motivo, cada figura, é un significado, un uso e un ritual. A estrema especialización do petróglifo de Carballoso parece indicar un uso moi determinado, unha función moi concreta e, quen sabe, se un tempo tamén moi definido.

Quen sancionou a propiedade, dotou á mina de infraestruturas para controlar e preservar esa riqueza, construíndo un gran complexo especializado. Construíu o Outeiro Murado -unha fortificación petrificada do Bronce Final, como moitas que hai en Galicia, con “nada” no seu interior (en realidade, cabanas máis perecedeiras), e se cadra, nese momento ou máis adiante, tamén se ergueu a Portela de Forcadiños, e o Castelo de Vitres. Reparen agora na historia da cova de Vitres na que apareceron dous machados incrustados. Un elemento clave cunha función de comunicación e comercio do Bronce Final.

Durante sete reinados, as augas dos regatos do Outeiro dos Corvos limparon o estaño que marchou para os lugares de intercambio cos púnicos, pero tamén para construír as armas destas sociedades, e os tesouros. A Mina dos Sete Reinados podería ser un poderoso ben deste territorio. Aqueles que traballaban nela, ou aquel que a posuía, debía ir tomar posesión deste lugar, gravando o seu pé no epicentro dos traballos.

Coa chegada dos romanos, o espazo debeuse reorganizar. Apareceron castros mineiros, ao xeito do Courel, como Mosquete, vinculados estreitamente coa vía de acceso. Na perspectiva romana, posicións como o Outeiro Murado deixaban de ter sentido, e compensaba situar a infraestrutura defensiva nas proximidades da vía que permitía sacar con facilidade o mineral de aló, como sabemos por outros lugares do Imperio. Temos xa algúns indicios para pensar que debemos repensar a estratexia de ocupación do territorio galego por Roma, cando menos no Barbanza, pero non é agora o momento.


Outeiro dos Corvos (no Chan de Reis), ao carón do primeiro dos podomorfos da vía. Topónimos que se repiten e lugares de mouros. Aquí as vellas de Runs faláronme deles e de como deixaron todo cheo de cunchiñas.

A vía se cadra teña os seus primeiros traballos neste momento, sobre o antigo camiño indíxena de entrada nas montañas. Cabo desta vía están gravados os outros petróglifos podomorfos, aínda que nun estilo claramente diferente aos do Outeiro dos Corvos. Se cadra o símbolo continúe detrás, aínda que a estética varía. É, no que sabemos ata hoxe, a maior concentración de podomorfos de Galicia, e sería inocente pola nosa banda considerala casual. Estannos contando algo, aínda que non saibamos exactamente que. Na vía tamén había máis estrañas gravuras, hoxe desaparecidas, pero das que se conservan fotos. Alomenos un serpentiforme e unha pedra cun misterioso grabado dunha man -ou algo así, chamada a Pedra do Sol.

Coa noción cíclica que subxace detrás de moita da tradición oral, eses Sete Reinados sucedéronse na posesión da Mina. Todo un símbolo do poder.

Un compañeiro, vendo o material, especulou co primeiro que lle veu á cabeza. Algo profundamente poético, pero que ilustra o mundo máxico que rodea a todo este espazo:

-É o Camiño dos Mortos. Guía ata o alto dos chans onde están concentrados todos os dólmenes da serra. Pode ser unha perpetuación da memoria ao través dos séculos.

Tardaremos moito en sabelo, se o sabemos algún día. Pero hoxe, cando rematei de poñer todo isto por escrito, lembreime de Juana e o seu Ouro dos Mouros. Alguén díxome algunha vez que os Mouros -habitantes dos lugares que os nosos devanceiros habitaron-, non son outra cousa que as nosas Sombras, unha visión do perigosos e incontrolables que nós mesmos podemos ser, a penas as cinzas da nosa vida, condenadas a repetir e reiterar eternamente un relato, o último relato.

Cando os desherdados do Barbanza cavaban no Outeiro dos Corvos, se cadra ían á procura das sombras dos homes -se cadra tamén desesperados- que os precederon nestas soedades. Homes que se converten en mouros na memoria. Ouro que uns e máis outros deixaron atrás.

Nas Sombras dos Sete Reinados.

Teñan un bo verán.