Ritos e tempos no santuario castrexo de Armea
Fotos: Sole
Son as sete e media da tarde no santuario castrexo de Armea. O sol estase poñendo; cando asoma entre as nubes cégate -tan pouco acostumados neste escuro verán- pero permíteche ver un primeiro detalle da complexa simboloxía baixo a que foi construído este lugar: a orientación. A luz baixa xusto sobre o centro do monumento, amosando que está aliñando co percorrido do sol. Debe ser espectacular recibir o abrente sentado na bancada principal. É só o primeiro dos detalles que nos está indicando a complexidade simbólica deste lugar, que agora comeza a ser exhumado polo equipo do Laboratorio de Arqueoloxía da Universidade de Vigo baixo o patrocinio do Concello de Allariz. A esta hora, o equipo de arqueólogos xa marchou e só as abundantes moscas e os mosquitos enchen este lugar. Aproveito para facer con calma este panorama en Photosynth do lugar. Estamos no socalco intermedio deste lugar e, despois do que me contaron hoxe á tarde, estou fascinado. Bótalle unha ollada e seguimos:
O que estás vendo, como digo, é o socalco intermedio do santuario castrexo de Armea. Quen seguira a historia desta descuberta, observará que xa cambiei a denominación do lugar. Pasei de chamalo «posible santuario galaicorromano de Armea» a «santuario castrexo de Armea». É o resultado da miña interpretación persoal do que hoxe os arqueólogos me contaron. E aquí volo transmito.
A campaña de escavación está a punto de rematar pero Adolfo Fernández, director da intervención, ten ao equipo a toda máquina. Agora saben que a intervención só está a tocar unha parte do xacemento. Distribuido, alomenos, en tres socalcos, na zona xa despexada de xestas que vai en dirección ao castro apréciase o mesmo nivel de socalcos que na zona xa escavada. A sospeita, aínda por comprobar, é que todo o pequeno outeiro do Señoriño é un espazo arqueolóxico. Da outra banda do monte estaba o mítico Carballo da Santa, un maxestuoso exemplar de Quercus talado nos anos 50 polo cura e outro veciño para vender como leña a unha panadería. «Creo que este lugar desapareceu da tradición cando se talou o Carballo da Santa», dime Adolfo, «é como se o espazo deixara de ter sentido».
O resultado, cando te achegas, é o que se presumía cando visitamos por primeira vez este lugar, cheo de xestas e maleza. Este sitio arqueolóxico está pensado para ser visto de lonxe. É monumental e, de algún xeito, espectacular. Pero ademáis é un recinto acoutado. Na base dos socalcos, o equipo localizou un muro que -pendente de escavarse dun xeito máis amplo- pecha o recinto pola zona inferior. É posible, ademáis, que un antigo camiño ou vía pase xusto ao carón do santuario: as súas trazas son bastante evidentes.
Recinto intermedio coa nova pía aparecida, unha gran pía triangular e os repiqueteados tan característicos na pedra.
Un exemplo dunha das canles de circulación labradas na rocha
Fermín Pérez Losada, profesor da Universidade de Vigo, traballando con alumnos e voluntarios na escavación. En primeiro plano, o muro perimetral que pecha o recinto pola zona inferior.
A escavación está permitindo tamén desbotar algunhas hipóteses que o equipo arqueolóxico non pechaba ao principio e inclinan a balanza claramente cara o sentido sacro deste monumento. Conforme avanza a investigación, o equipo arqueolóxico parece ter máis clara, desde o punto de vista arqueolóxico, a finalidade relixiosa e cultual do recinto. As estruturas que van aparecendo, grandes traballos en pedra, canaletas, pías…non amosan funcionalidades domésticas, industriais ou agrarias de época romana nin anterior. O que amosan é algo novo en Galicia: unha planificación humana que redeseña un monte, creando espazos novos a partir da intervención na pedra, conectando estes espazos con canaletas posiblemente deseñadas para a circulación de líquidos, construíndo pías para acoller outros, cun deseño claramente monumental.
Pero hai máis e aínda máis interesante. Moitos dos santuarios galaicorromanos da área bracarense, do sur da Gallaecia, hoxe norte de Portugal, foron identificados porque foron empregados claramente en época romana, moitas veces interpretados ou reinterpretados nese momento. Panóias, por exemplo, foi reconfigurado a partir de bases indíxenas, a finais do século II e inicios do III d. C. A interpretatio romana destes xacementos pasa sempre por artificializar, se cadra, conxuntos que previamente eran sobre todo, naturais. Converter esas pías naturais que tanto nos confunden en pías cuadrangulares, por exemplo. É dicir, cando observamos estes santuarios observamos unha mestura entre a relixión romana e a relixión indíxena, pero non sabemos ben que proporción hai de cada unha no resultado final, nestes santuarios. Pero en Armea hai algo novo, unha clave que pode converter o santuario de Armea nunha referencia máis que interesante para comprender a cultura castrexa. Armea é anterior.
«Este monumento é moi, moi antigo» , dime Adolfo Fernández, «sabémolo porque algúns dos seus elementos, como algunhas canaletas, foron tapadas no século I d.C., amortizándoas. O sitio arqueolóxico arruínase neste momento, porque todos os materiais son, como moito, dese periodo, como algunha sigillatas hispanicas moi antigas e moi características. E a partir deste momento, do 70 ou 80 d.C., este lugar abandónase e non atopamos, nada, pero nada, posterior». Segundo conta Adolfo, nesa primeira fase inicial da época romana partes do xacemento se reconfiguraron e cobraron novos usos, como parece ser habitual neste tipo de xacementos. Pero en Armea o monumento estaba rematado antes do mundo romano: parece ser plenamente castrexo. O socalco intermedio é, como as pedras formosas, dunha gran sofisticación, co gran banco, os revoques, os baixorrelevos.
Unha das claves está nunha terraza superior, que non vai poder ser escavada nesta campaña. Adolfo explícanos que toda a cerámica que se está a recoller está chegando de arrastre desde esa zona superior, na que podería existir algunha estrutura aínda indeterminada: desde un templete que asumira o lugar principal do santuario, ata unha cisterna que conteña augas, se se considera que o que tiña que correr por esas canaletas fora auga e non outro tipo de libacións…si se sabe xa que aquel lugar superior dispuña dun tellado porque nun derrubo xa podemos ver, case enteiras, as tégulas do século I d.C. que o taparon. Aparentemente, e por agora, esa é a única estrutura cuberta de toda esta área.
O equipo non oculta a súa sorpresa ante o que está a aparecer. Reparade en que é a primeira vez que vemos algo tan grande da Idade do Ferro fóra dos recintos castrexos, un gran espazo cultual que vai cambiar a nosa visión do mundo castrexo precisamente nas partes nas que sabemos menos del, como a relixión e a cultura inmaterial. A antigüidade do recinto é aquí o máis relevante. Estamos vendo algo que descoñecemos, que non sabemos como funcionaba, pero que debeu estar máis ao mundo da Idade do Ferro máis que ao romano. Cousas novas, tamén, como estrañas pías artificiais de carácter triangular, inéditas ao que eu sei ata o momento no mundo castrexo, das que en Armea hai tres ou catro cando menos. E outra primeira valoración que te resulta de visitar Armea: o que vemos neste lugar é un modo sofisticado e complexo de comprender a relixión. Pero un modo que nos vai obrigar a repensar máis a nosa visión deste mundo.
O sitio arqueolóxico captado de xeito frontal. Podedes apreciar a sucesión de escaleiras.
Ao meu ver, canda Panóias, o que aparece en Armea vai converter este espazo no gran sitio arqueolóxico para estudar a sacralidade no mundo dos galaicos, unha dimensión a penas coñecida desta cultura. Por dimensións, só ese santuario portugués é equiparable a este lugar de Allariz, e polo que se está a ver en todo o monte, pode superalo ou ser algo radicalmente distinto. E, ademáis, Armea pode levarnos directamente ao mundo máis escuro, o da relixiosidade galaica.
Quero agradecer a Francisco García, alcalde de Allariz, o vir expresamente desde a vila a saudarnos e a guiarnos polo resto das intervencións arqueolóxicas de Armea (das que falarei noutro post), das que ten un gran coñecemento técnico. O alcalde sabe o que se trae entre mans. Un pouco pícaro pregúntolle:
-Alcalde, ¿e o resto do santuario vaise excavar? -dígolle sinalando toda a área na que parece continuar os socalcos.
-Por suposto!
Creo que se por el fora, aquí en Armea non se paraba ata que saíra todo o recinto á luz. Allariz xa está deseñando a compra das terras do Monte do Señoriño e as futuras intervencións tanto neste lugar como no castro de Armea. Encomiable a tarefa deste concello: está asumindo en solitario os custes das intervencións.
Futura área de ampliación do sitio arqueolóxico cunha pía en primeiro plano
Pero esta primeira campaña está a piques de finalizar. A semana que vén, o equipo arqueolóxico do Laboratorio de Arqueoloxía da Uvigo -a quen quero agradecer tamén a súa amabilidade no trato e nas explicacións- ten que debuxar e documentar exhaustivamente o localizado ata o momento, e redactar o plan para a ampliación da escavación do Santuario do Monte do Señoriño que será, a xuízo do alcalde, canto antes.
Pola miña banda, non podo ocultar a miña emoción. As primeiras noticias públicas sobre a relevancia deste lugar comunicáronse desde Capítulo Cero e manifestan a relevancia que ten a divulgación e a comunicación para facer visible a nosa Historia e catalizar intereses e vontades. Onte, ao ver o traballo do equipo, pensaba para dentro: «compensan as horas que lle boto a isto do blog».
Continuaremos informando. :-)
Mais uma vez, parabéns… que maravilha de post, de espaço e de gente… entre tanta barbárie e destruição é bom acompanhar o cafezinho com algo disto.
…compensan, claro que compensan. Moitas gracias por todo Manuel.
Seguimos en contacto. Unha aperta.
P.D. Moi chulo o Photosynth.
Martín (LAUV-GEAAT)
Qué ledicia Manolo!!
Parabéns polo teu traballo de divulgación. Por certo, a pía triangular xa a vin en par da capela de San Miguel de Celanova. Alí, a dous ou tres metros da construcción, hai un penedo con dous ou tres escalóns e unha pía triangular. Semella que a capela está alí precisamente polo penedo.
aínda que non teña que ver con isto, nunha intervención nunha conferencia de Carlos Barros, escoitei o voso interese por localizar onde poido ter lugar a batalla irmandiña final de Balmalige, preto de Santiago. E efectivamente, posiblemente teña localizado ese lugar, non podo dicir máis. Está preto de Santiago efectivamente, o topónimo está moi deturpado e semicastelanizado. O lugar chamaríase Val Merije, naquela época. A buscar…
E que en Galicia non hai acontecemento histórico que non deixe rastro no territorio. Somos uns cotillas territoriais.
Irmandiño, que ben! A ver se un día nolo podes pasar e contar, que será chulo ubicar ese escenario da nosa Historia (mesmo promover algunha campaña para a instalación de algún elemento memorial, por exemplo).
Secundo o do memorial e felicito polo bo traballo do Gago, do GEAAT, e ó señor Manuel da Armea.
Parabéns á sociedade por iste bravádego cultural que agroma do pe da carballa da santa, se cadra coma un sinal da forza da Terra e dos tesouros verdadeiros?
Shalom non son experto na materia, pero todos estos achagos veñen a corroborar, o que non pode suceder endexamais a perda do valor cultural,etnografico,paixasistico da cultura galega
Todos os días aprendemos cousas novas, señores e señoras. No post falaba de como me fascinaban esas pías triangulares e resulta que xa Lume apuntou algo. Non moi lonxe, na pedra misteriosa esta que fica cabo da igrexa altomedieval de San Miguel de Celanova temos uns escalóns que suben e no alto esta estupenda pía triangular:
A foto é de Arenas e o contexto dela (e ver a pedra en relación á igrexa de San Miguel) pódese ver aquí:
http://www.celtiberia.net/verrespuesta.asp?idp=8686
No panorama 360º do arriba podedes ver a pía triangular enorme do santuario de Armea.
Do tema do altar de Celanova xa falaba o Dr. André Pena Graña na súa tese e artigos/conferencias fai beeen anos. E do uso das pías, canles, coviñas, etc, etc… e por certo, sen empregar a verba «castrexo/a» (que non significa ABSOLUTAMENTE ren): celta, señores, celta, unha relixión coma outra calquera e unha verba que non manca na boca nen provoca caries…
Apertas!
Non estamos falando da existencia do altar de Celanova, que é ben coñecido xa, senón do paralelismo formal desa pía coas novas que apareceron en Armea, cousa da que Andrés non falou porque non se sabía ata esta semana.
Non estou moi de acordo co uso de «celta» para iso, desde un punto de vista técnico. Podemos debater se chamarlle «castrexo», «galaico» ou da «Idade do Ferro», pero non «celta», toda vez que o termo celta se emprega para realidades que van máis alá dunha cronoloxía concreta, e que se manifestan durante un lapso de tempo, ao meu ver, moito máis dilatado (en función das distintas realidades históricas). O mundo celta en Asia Menor é máis reducido no tempo pero en Irlanda…¿cando comeza, cando remata, rematou?. Ao definilo como castrexo (ou galaico, ou da Idade do Ferro) estamos acoutando o santuario a un periodo de uso do sitio arqueolóxico moi concreto, que é o relevante deste lugar, e que foi onde exerceu a súa funcionalidade. Non sei se me explico. «Celta» pode ser un mosteiro, un castro, unha capela altomedieval, un santuario ou un ritual de curación das augas do XIX.
E digo isto defendendo un sustrato con predominancia céltica para a Idade de Ferro galega (pero non só para ese periodo).
Ahí falaches, meu! Eu tamén defendo un uso amplo do termo celta e non só no lingüístico, salvavidas recorrente ó que recorren os anticeltistas galegos, por certo, termos istes dous últimos contraditorios de seu! cando queren negar a civilización celta, por certo, outravolta, ningún deles é filólogo…
Eu na vida vin ren máis celta que a cosmovisión da miña avoa. Ela é o meu Centro de Interpretación da Cultura Celta… viva!
A cosmovision non sera mais galega …?
Carlos, ho!, ela non se di galega, ela dise de Lalín! Queres máis probas?
E afastar Galiza do «celta» é un contrasenso á propia etimoloxía de verba Galiza, ó noso pasado, presente e futuro, como moi ben deitou Manolo. Xa somos grandiños demáis como para precisar modelos alleos ou únicos de sermos nós mesmos sen deixar de seren celtas. Ou non?
«…E a partir deste momento, do 70 ou 80 d.C., este lugar abandónase e non atopamos, nada, pero nada, posterior»
Pois resulta que nese tempo construiuse a via nova XVIII do itinerario de Antonino a cal pasa perto do lugar.
Eu sempre digo o mesmo: hai que ver o termo ‘celta’ coma o termo ‘latino’. Un uruguaio, un venezolano, un italiano ou un catalán son ‘latinos’. Cada un deles ten un contexto xeográfico, social, histórico, político distinto, pero hai unha serie de trazos comúns: linguas máis ou menos semellantes e intercomprensibles, unha relixión similar -con independencia de prácticas locais e panteóns tamén locais- e determinados rasgos sociais tamén comúns, así como outros diverxentes como resultado do intercambio e interacción con outras culturas e sociedades. Eu cando menos o vexo así. Hai unha liña xeral -e prácticas particulares.
Hai que crebar co estereotipo dun único tipo de celtismo, inmutable, e unidireccional. Nunca foi así.
Pero por diola, non empecemos a discutir de celtismo, que non saímos de aquí…:-)
Si, Miguel, o director da escavación enfatizou este feito. Para Adolfo, a clave pode ser ver cando se abandona tamén o veciño castro de Armea, e ver se hai unha relación entre un sitio e outro. Nestes momentos hai un equipo de investigadores tamén traballando alí. Xa teñen interesantísimos achados que comentarei mañán pola mañá en culturagalega.org e pola tardiña aquí, aínda que o da cronoloxía de abandono non está clara aínda. :-)
Hai que sinalar que o feito de que se abandone o santuario (e mesmo o castro) non quere dicir o abandono do territorio. De feito, o Tombo de Celanova certifica unha chea de actividade tempo despois aló, na Alta Idade Media, xusto nesa área, e sábese que hai estruturas no prado inmediatamente inferior ao santuario. Se cadra sexan desa época.
Balbino o que me extrañaria de verdade e que dixese que fose celta…mais no resto d´acordo con vostede , sobre todo o do «xa somos grandiños demais como para precisar modelos alleos» pois eso.Unha aperta ;-)
Pra sabermos se os avós son celtas abonda con pedirlles que conte até cinco cos dedos dunha mau: Un avó/a celta sempre contará metendo os dedos cara dentro ate formar unha presada.
Se inda subsisten dúbidas, compre que refiran como matar un polo.
.-)
N.B. O polo será Piñeiro, ou Mos como moito.
Miguel, iso dun avó pechando o puño é moi galego. :-)
Éche o que hai!
Miguel: Se lle pido á miña avoa que conte ate cinco cos dedos dunha mao dirame: «E logo?…». Logo dirame: «Ti algo me queres…». E logo xirarase un pouco pra que non a vexa contar… por certo, tocando e contando cos dedos da man no xeonllo esquerdo… E o de pechar o puño… só cando algunha veciña lle fai algunha piollada e pra xurar e botar embaixo cantos santos hai no ceo… (sí, a miña avoa é católica… o de apostólica xa o dubido máis (non lle ten fe ó Sant-Iago) pero de romana…, de romana… ren de ren, meu)
;-D
N.B. Non sei a caste dos pitos da miña avoa… se cadra son ghalstáticos ou laténicos, indoeuropeos en todo caso… ;-)
Manuel,
Estaría ben, tí que estiveche alí, identificar en google maps a situación do altar en referencia ao castro de armeá para identificar patróns de asentamento. Por exemplo, vexo similitudes entre o castro de Briteiros, que ten o forno na aba do monte, coa situación do forno da Santa en Armeá
tamén nunha cota máis baixa respecto do castro.
Por outra banda, o altar semella estar ao servizo dun enorme castro (o de Armeá). Pode haber máis altares en par do castro de San Cibrao de Las ou doutros de enorme superficie?
Gracias Manuel por este espacio virtual para os «tolos das pías».
Apertas
Abraiante. Esto éche coma un conto.
Outra pequena aportación para seguir referenciando este santuario de Armea (apelídese como se queira). Ademáis da Via XVIII, por estas datas de abandono do recinto xa se está a construir a chamada Torre de Hércules (que algúns arqueólogos interpretan como levantada como reforzo para o establecemento final dos romanos no sur da illa da Gran Bretaña, levándolles aceites, e demáis fornecementos «mediterraneos» a través da ruta atlántica). Quizais este temprano abandono e non reutilización explique a falta de cristinización do lugar.
A ver que deparan as seguintes excavacións. Emocionante. Quizais nos sirva para buscar con outros ollos os arredores dos nosos castros, e non me extañaría que co aprendido aquí nos próximos anos vaian aparecendo extructuras semellantes, inda que non sexan tan expectaculares.
«…non me extañaría que co aprendido aquí nos próximos anos vaian aparecendo extructuras semellantes, inda que non sexan tan expectaculares.»
Pancho, hai outro semellante (ou se cadra igual ou maior) a poucos km cara o Sur, dentro da provincia de Ourense, na aba dun monte inzada de referencias.
Iste xa era coñecido dende hai ben anos, mais nunca se excavou e o contexto apenas foi estudado. Hoxe poucos saben nin chegar pé dil, no medio ta touza.
O tal sería que o mesmo grupo que anda en Armea, LAUV GEAAT, exhumase iste tamén; mais se xa non o van facer iste ano pois teño que calar por prudencia.
O Gago xa ten datos. Pode que cando saia no blog pasen cousas, quen sabe?
O que me extraña son os plantexamentos seguintes
1. Que se diga que sería o primeiro santuario galego: GAlicia está chea de santuarios pero o personal que se ocupa de Santa Mariña non os coñece porque se adica a mundo román, e sobre todo, á cerámica.
2. Que seña excavado por arqueólogos que din, ademais que non se sabe moito da relixión prerromán… non o saben eles porque se adican EXCLUSIVAMENTE ao mundo romano.
3. O problema é que se non se sabe o que se va a atopar por descoñecemento do que é un santuario… as cousas que deberían de aparecer non se atopan,,,, agrupacións de pedras de xisto para marcar gradentes… por poñer un exemplo….
pero claro xa falar en relixión celta para a universidade de Vígo é un pecado…
Por sorte non é o unico santurio galego. Esperamos que seña o único que çe excavado por quen ignora a relixión celta de galicia….
Moi boas, Blanca, por aclarar textos:
O equipo da Universidade de Vigo é moi prudente á hora de interpretar o sitio arqueolóxico. Se ves as súas declaracións, verás que son moi cautelosos á hora de interpretar a funcionalidade do sitio. Á falta dun depósito votivo, unha ara, unha inscrición…eles están a traballar por descarte. Polo que me contaron, están descartando funcionalidades industriais ou domésticas e todo parece levar para o tema santuario…pero eles non se pronunciaron aínda ao respecto oficialmente e supoño que quererán agardar a rematar coa súa intervención.
Como sinalo no post, a interpretación do santuario é miña, persoal, que o vexo clarísimo agora e tamén cando coñecín o lugar en marzo pasado: é case o principio da navalla de Occam, pero non tería problema tampouco en cambiar de parecer se fose outra cousa, cousa que non aconteceu. Todo está levando, tamén a eles, cara a hipótese cultual, e iso é interesantísimo desde o punto de vista científico. Especialistas nese ámbito se teñen expresado no mesmo xeito. Pero o LAUV aínda non se pronunciou: empregan unha determinada metodoloxía, queren asegurarse, e respecto absolutamente o seu procedemento de traballo. Para min, por unha serie de variables que confluían aló (morfolóxicas, situacionais e outras), a adscrición cultural do Monte do Señoriño a un santuario foi obvia desde o primeiro momento, pero podo entender que algunha xente o quixera tomar con calma.
Con respecto a se é o primeiro santuario ou non, eu o que teño afirmado neste post e se cadra nalgún anterior é que, cando menos eu, non coñezo ningún desta entidade, tan grande e cun rexistro arqueolóxico tan notable nos traballos rupestres dentro do territorio da Galicia actual. Sen dúbida hai moitos máis recintos sacros ao longo de todo o país, e a primeiros da semana que vén se cadra teñamos unha boa nova ao respecto. Pero ata agora, na miña modesta opinión, non aparecera nada desta gran entidade rupestre e, desde logo, nada que fora excavado (e recoñecido como tal, que esa é outra) no territorio galego. Corríxeme que obviamente ti sabes moito máis ca min disto.
E hai outra cousa: este santuario é un recinto aberto. A capa de terra é superficial (non tanto como se pensaba), e iso significa que a interpretación vai vir dada, esencialmente, polo que se vai en exhumar en superficie, o que está labrado nas rochas, como en Panóias -cando menos ata agora. Xa que logo, a súa lectura e interpretación tamén deberan ser abertas a todos os investigadores. Non creo na propiedade intelectual dos recintos arqueolóxicos. Será ben que moita xente deite as súas olladas sobre o lugar, e será magnífico -cando menos é a miña opinión- coñecer a túa análise sobre o lugar, que de seguro axudará a poñer luz a saber «como funcionaba».
Parabéns -ou máis ben debería dicir gracias- a toda a xente que está involucrada nesta investigación.
Xa temos outro máis que meter en nómina:
http://ifc.dpz.es/publicaciones/ebooks/id/3023
(Véxase o capítulo 10)
O traballo de Maria José Santos é encomiable, sistematizar datos que estaban moi dispersos. Ao meu ver, con todo, está moi orientado ao modelo de santuario da área bracarense de Gallaecia. Eu creo que aínda che hai uns cantos máis, e con diferentes morfoloxías: Panóias é como unha base para entendermos moitos lugares, e na zona de Ourense, como antes sinalou o Miguel Losada, aínda van aparecer máis sorpresas. Son os santuarios da zona bracarense, como ten sinalado Marco García Quintela. Pero pensemos tamén na fascinante dimensión dos santuarios máis occidentais e nórdicos da Gallaecia, e poño unicamente un exemplo difícil: o de Berobreo no Facho de Donón. Era santuario antes do mundo romano? A dedicación a un deus de nome tan indíxena así parece indicalo pero, como raio era o culto antes de que alguén se dedicase a labrar aras en Donón?
Este verán imos, ademáis, coñecer algúns outros sitios arqueolóxicos fascinantes para complicar o asunto. :-)
Non entran os meus comentarios
Pois eu estou mais na liña da Blanca.
Ben que me (nos?) prestaría que alguén ca sabiduría e perspectiva da Blanca poidese dirixir ou dar a cheda nunha destas actuacións.
Tocantes a Bracarense, pode que sexa por que eu son, técnicamente, astur mais teño para min que hai unha certa hipertrofia dise ámbito.
Resulta que se trata dunha realidade mais complexa perxudicada pola tal compartimentación e decoñecemeto do alcance da mesma naquel tempo e que fica sustraída non xa da ollada do “grande público” mais tamén e até certo punto do especialista ( á taxa de prospeccións, traballos e eventual impacto social deles me remito)
Hai un grande desfase de “esforzo/coñecemento” dunha e doutra destas bandas. Se cadra ando engañado.
Mal se pode entender a bracarense sen, por exemplo e por seguir co fio de antes, ter en conta na medida axeitada o feito da existencia da propia via XVIII a cal a xunguía ca Asturica, en tanto que verdadeira interface cultural ( cultual tamén?) sociolóxica . Compendio xeográfico e ecolóxico entendo que pouco estudado.
Por ela recuou, por exemplo, naquel outubro do 456 o primeiro rei galego de vez, Requiario, logo da batalla do Órbigo, e cando o facia ia por un, xa daquela, vello camino algo por baixo dun xa tamén vello, santuario distes.
Si, digo outro (semellante?) agardando por olladas coma as que reivindica a Blanca.
Agora foi! Seica non queria as tabulacións
Libereicho eu, que WordPress considerábate spam. :-)
Boas,
dende o Laboratorio de Arqueoloxía da Universidade-GEAAT queremos deixar claro, como ben apunta magago, a nosa negativa a decantarnos por unha funcionalidade concreta do xacemento namentres a escavación arqueolóxica, como disciplina científica que é, non presente datos incuestionables.
Asemade queremos reseñar a nosa negativa tamén a entrar en ataques persoais como o que presenta a historiadora García Albalat dubidando da profesionalidade e obxectividade da dirección e o equipo técnico da intervención. Polémicas estériles que en nada contribúen a investigación, conservación e difusión do noso patrimonio. Simplemente, e a modo de reseña, garantir o noso compromiso coa rigurosidade e obxectividade que require calquer escavación arqueolóxica, non só esta. Unha vez rematado o noso traballo tódolos datos serán postos a disposición da administración competente e de «tod@s» @s interesad@s para poder elaborar as interpretacións que cada quen considere convenientes. Como é público e notorio, o escurantismo e o freno do fluxo informativo non fica entre as nosas prácticas, así pois toda a información derivada da nosa intervención é difundida en tempo real nas diferentes plataformas do grupo (Facebook, Twitter…) así como nun resumo semanal das eventuais novidades da escavación.
Un saúdo.
Martín (LAUV-GEAAT)
A visita ó xacemento de Armea-Ármea-Arméa-Armeá… é gratis?
É que como en Campo Lameiro PRIVATIZARON os petróglifos e compre pagaren 6 euros (6!, coa que está a caer!) pola visita… (máis carro, gasoliña, xantar, algo de beber…). A mín xa ma cravaron pero á maioría dos meus familiares, amigos e coñecidos non lla cravarán (imaxinades unha visita coa vosa compañeira, fillos, avós ou algúns amigos?). Como diría Siniestro: Cultura PPopular…
Imaxino que no xacemento celta de Lánsbriga (ui, perdón, xacemento castrexo de San Cibrán de Lás…) farán o mesmo…
p.d.: Se cadra privatizaron tamén o Códice Calixtino pra lle faceren un centro de interpretación… non dou ideas!
Por agora é todo gratis en Armea, pero na visita á basílica románica de Augas Santas (unha das obras máis fermosas do románico galego) hai a posibilidade de darse un paseo polo pequeno museo parroquial que é de pagamento. Non me lembro canto é, pero paga a pena para ver as descoñecidas ofrendas en xarriñas que se atoparon na cripta da Basílica da asunción (onde está o forno castrexo).
Sobre o pagamento, ese é un vello debate. En Inglaterra págase por acceder a moitos dos xacementos, e a súa xestión rematar por mellorar (o prestador de servizos debe ter o espazo ben preparado, o visitante valora máis o xacemento). Obviamente, en Galicia, non é viable en todos, pero a min non me parece mal naqueles que ofrecen servizos de valor engadido, como é o caso de Campo Lameiro. En todo caso, obviamente é discutible e se cadra non sexan os tempos como para iso. Pensaba, por certo, que o prezo era de tres euros.
Sobre o de Armea/Armeá: é unha esquizofrenia, pero está ben rirse dela. Se ves, en Capítulo Cero a Armea sempre se lle chama Armea, que é como llo escoitas pronunciar aos veciños de Augas Santas. Pero nas normas de estilo de culturagalega.org, obviamente redactamos de acordo coa toponimia oficial aprobada. Así que na noticia da escavación do castro verás Armeá. De tolos, si.
Os meus parabéns ao equipo do Arqueo-Cuvi. Agradécese que non traballen con ningunha biblia debaixo do brazo, ou cal profetas iluminados. Ademais, non me parece que faga falta ser un experto en santuarios celtas, ou o que queira que iso sexa, para saber aplicar rigorosamente a metodoloxía arqueolóxica. Porque diso se trata.
Darlle a noraboa a Manuel Gago e a esta equipa da Universidade de Vigo, por todo e en especial pola súa transparencia, e por brindarnos algo, ao público en xeral e a toda Galicia, que adoita quedan en eidos puramente académicos.
En canto á esta vella polémica «celta si/celta non» -sei que máis de un pensará que o post estaba mellor sen isto que digo- vou dicir claramente a miña postura.
Coido que debemos entender á cultura celta como unha familia ampla, do mesmo xeito que entendemos os termos «xermanos» ou «semitas». Estamos a falar dunha cultura que abramgue moitos pobos; desde os hibernos ata o galatas, e que teñen en común non só unha base lingüística, senón tamén relixiosa. Non se pode dubidar da existencia deste pobo/cultura desde o momento que era percibida polo resto e por eles mesmos, os romanos e os xermanos sabían ben que pobos eran celtas e cales non, e hoxe aínda existen pobos con lingua celta; os galeses, irlandeses, bretóns e outros.
Dito iso, penso que sen fuxir do termo celta, debemos ser máis específicos e falar no noso caso dunha cultura galaica, e do mesmo xeito que a día de hoxe sabemos que a lingua dos galaicos formaba parte do tronco celta, podemos dicir que os galaicos eran un pobo celta, como tantos outros en Europa. Coido máis interesante falar de poboado galaico que castrexo, principalmente por unha razón; castrexos eran todos os habitantes de castros de aqui ata Asia, polo que non podemos adscribirlle un cariz cultural, sóo uso dunha forma de habitat común a toda Europa ata a Idade Media, polo tanto, non parece o termo máis acertado.
Celtius, como tamén expresei máis arriba, coincido contigo nesa visión diversa do mundo celta.
Concordo com a visom que se dá aqui de «cultura(s) celta(s)», mais somente queria fazer umha observaçom que me chama muito a atençom com respeito à vinculaçom entre língua, cultura e etnia (no que aos celtas do NO peninsular se refere).Se, conforme ao defendido por eminentes e condecorados representantes do celto-ceptismo galego, admitimos que «celta» é umha etiqueta estritamente linguística e com validez única e exclussivamente no âmbito linguístico; entom, se damos por boas as evidências que nos dizem que os habitantes do Noroeste peninsular falavam umha língua céltica (léxico comum, toponímia, antroponímia, teonímia, etnonímia…), daquela esses habitantes do Noroeste peninsular eram celtas strictu sensu, i.e., no senso linguístico, o único que teria (sempre segundo a premisa estabelecida) o termo em questom.
Sigamos com o razoamento: se a arqueologia nada pode esperar do conceito «celta», en tanto que conceito única e exclussivamente linguístico, terá de admitir que, evidentemente, nada há de «celta» nem na cultura material castreja/galaica nem em nengumha outra (na medida em que «celta» nom é aplicável a materiais arqueológicos); agora bem, por pura coerência terminológica e epistemológica, também terá de deixar de lado esse «mantra» de que na Galiza nada há de céltico ou, polo menos, matizá-lo como «na Galiza nada há de céltico na parcela de realidade abordada pola nossa disciplina». A arqueologia, portanto, deve renunciar a essa auto-concedida posiçom de privilégio à hora de expedir ou retirar certificados de celticidade. Ora, a praxe que amostram os arqueólogos anti-celtistas vem sendo a contrária: em funçom dumha suposta inconexom (?) material do Noroeste peninsular co(s) «mundo(s) céltico(s)», negar a celticidade do Noroeste peninsular, e cair assim em clixés monolíticos e ultrapassados que vinculam etnia, cultura e registo material.
Dito seja de passagem: em minha opiniom, restringir o conteúdo do termo «celta» a umha etiqueta linguística nada resolve, na medida em que, como acontece com toda parcela de realidade (a analisada polo arqueologia incluída), umha língua sempre está em interacçom com outros factores que tenhem a ver com a cultura, a percepçom e categorizaçom do mundo, o universo simbólico etc. E os documentos linguísticos que conservamos da Gallaecia pré-latina assim o confirmam.
Em fim, simplesmente gostava de partilhar com vós esta reflexom, motivada por umhas posturas e pre-conceitos que (em minha opiniom) estám a ser afortunadamente superados inclusive no ámbito da própria arqueologia material.
E a terceira vez que intento deixar esta resposta e se bloquea sempre. Agardo que esta vez non aconteza asi.
Eu, Blanca G Albalát non pretendo faguer unha campaña de descrédito dos arquélogos excavadores de Sta Mariña. Senon indicar que pecan xustamente do que presumen: pecan de imprudencia ao encarar o estudo dun santuario castreño sen contar na sua equipa con expertos en relixión castrexa – da que se coñece a meirande parte- e en paisaxe simbólica ou en arqueoloxía institucional. Diste xeito non terían que ir con prudencia a hora de certificar que o que atopan en Sta Mariña é un santuario porque iso tiñan de sabelo ANTES de empezar as excavacións. Sabemos que se non se sabe o que se excava cáese no erro de non recoñecer o excavado.
De igual xeito aconteceu en Donon – o primeiro santuario galego excavado na realidade- onde se deixaron por alto análisis polinicas das ofrendas feitas baixo as aras e se destrozou un santuario só por procurar a antiguidade do asentamento anterior. É só un exemplo.
A arqueoloxía é científica cando se empregan tódolos dados ao noso dispor e para excavar un santuario há que faguer un estudio previo para saber, entre outras cousas qué tipo de santuario é. Despois de excavar xa non se sabe.
Desacreditar non serve de ren. Ofrecer axuda é o que fai avanzar á nosa terra. Pedila é de sabios. Colaborar de científicos.
Agora falo en nombre do IGEC para aclarar termos de celticidade do poboamento de Galiza.
Os estudos de dinámica de poboacións demostran a mor antiguidade do poboamento de Galiza en relación ás illas británicas e Irlanda. O que tería o seu reflexo, se ir mais lonxe na «lenda» de Breogan. A mor antiguidade do desenvolvemento da cultura celta da Galiza fai que seña particularmente arcaica.
O erro ao negar a celticidade de Galiza foi duplo
1. por unha parte por tomar de modelo os celtas centroeuropeos, desenvolvidos en virtude do comercio e explotación das minas do sal.
2. Non dar creto aos autores clásicos que situaban celtas na Gallaecia ao igual que no Anas (o desciframento da escritura tartésica a traveso do celta aclara moitas cousas)
Diste xeito desenvolveuse a teoría de que o non semellante a centroeuropa non era celta: o centroueuropeo é celta centroeuropeo, o galego é celtogalaico – e mais antergo ao parecer- o irlandés é celto-irlandés e o tartésico será celtotartésico… a cada quen o seu. ¿qué teñen de común? o trasfondo… pero para explicar que é o trasfondo da cultura celta está o IGEC e a iso nos adicamos.
Grazas, Branca. Perdón porque o sistema se «tragara» comentarios previos. Considerounos como «spam» e, aínda que é moi efectivo contra os comentarios lixo, ás veces trabúcase.
Esencialmente estamos de acordo no trasfondo, pola miña banda. Para min as evidencias do santuario -e por iso xa lle chamo así- están na súa propia configuración arquitectónica. É dicir, imaxinemos que escavamos un edificio que, pola cerámica, nos dá cronoloxía medieval. E nos dá un edificio rectangular, cunha torre anexa na portada, un ábside na cabeceira e un deambulatorio a partir dun punto central no interior dese ábside, que estea dividido en tres naves das cales a central é máis ancha…podemos agardar dúas cousas: a) esperar a que apareza unha cruz e se non aparece non podemos certificar que é unha igrexa, o cal sería un erro metodolóxico grande; b) ter claro que é unha igrexa e operar en base a iso, aínda non aparezan un obxectos estritamente relixiosos durante a campaña.
En Armea pasa algo similar. Para min as evidencias científicas son arquitectónicas, en primeira instancia. Se aparecen artefactos, estupendo. E se os artefactos indican outros usos -que non é o caso, polo momento- pois ten outros usos e funcións, non pasa nada. En todo caso, entendo tamén o papel do LAUV, que adoptou unha estratexia de investigación diferente.
En todo caso, tamén aproveito para aclarar unha cousa. Para min é tan importante que se teña atopado un santuario coma, noutro lugar, por exemplo, un cortello de porcos ou unha corte de vacas. O noso descoñecemento sobre procedementos de estabulación de animais e a economía de distribución e propiedade de gando no mundo castrexo é moi grande, e del poderíanse inferir numerosos datos ao redor da economía e a sociedade do momento, como a tan discutida desigualdade social ou non.
Digo porque alguén pensa que por identificar un santuario alguén se cre «Indiana Jones» ou é máis glamuroso, pero na arqueoloxía somos máis científicos e tal…ese é un erro de base. A diferencia é que é máis doado identificar a pelo un santuario, que é un espazo monumental, que un cortello, que só o das sacado en escavación.
bon, eres bon político es fas ben. Eu, honradamente non concordo coa estratexia de investigación da LAUV e por iso o digo. Para os que investigamos santuarios – eu empecei no ano 89 coa tese e proseguín nas minhas outras obras- a catalogación coma santurio e sempre PREVIA pois os lugares reúnen unhas condicións específicas de ubicación, toponimia, etc que os caracteriza previamente. Por iso me parece arriscada a sua metodoloxía. O exemplo de Donon foi penoso e seguiuse a mesma. Santuarios hainos de moitos tipos é o que tamén parecen esquecer na LAUV. E que quede claro que o meu é unha discrepancia metodolóxica…. non é crítica destructiva… E critica constructiva para xente que non se ten adicado a este mundo. Non é igual excavar romano que castrexo, sagro que profano.
En canto o que dis de economía… cando se deixe excavar en Galiza, e cando se deixe excavar fóra de murallas … haberá moito que dicer da cultura castrexa, namentras vivían e non morrían- Agora parece que se lles vai conceder unha relixión ou unhas prácticas cando hai anos que as vimos estudando. Pero do que se trata e de ir avanzando- NOn sabemos caras a onde pero ir avanzando.
Moitas grazas polos teu espazo e polo teu tempo.
Fico ledo sabendo que os comentarios de Blanca García son constructivos, porque para destrucción, cainismo e división xa temos demáis en Galicia. Polo tanto estimo moito estas aproximacións entre persoas cos mesmos intereses xerais, sexa dito de paso, penso que o traballo da Univ de Vigo, será moi mellorable -non digo que non- pero dende logo non o estan a facer nada mal, quen fai un video hoxe en Galicia para explicarnos como vai a excavación? que eu saiba esta xente e case ninguén máis.
En resumidas contas, todos compartimos un interese, e é unha ledicia non só o traballo de Manuel Gago, senón o xeito de unirnos para chegar a metas e compartir opinións.
Mira que é remirado ese anti-spam…
Dacordo com Albalat. Seria muito bom mais um bocadinho de humildade em tudo o que se faz nestes eidos para colaborar, solicitar ajuda ás/aos científicos que levam anos trabalhando certos campos…
Xa están os ortodoxos metodolóxicos censurando actuacións exemplares coma a do LAUV, me importa un pepino que leves media vida investigando os santuarios castrexos preromanos ou galaicos e que publiques impecables artículos científicos. Publica os teus artículos e que a túa xente os lea. Cada quen ten o seu público. A ciencia non é patrimonio de ninguén. E se non concordas coa estratexia de investigación do LAUV es libre para realizar ti a túa propia estratexia de investigación, e repito busca ti os teus medios para divulgala. Qué mala é a envexa.
Prego correción e moderación nos comentarios. Pódese discutir do que se queira pero respectando a cadaquén.
Estou con Manuel Gago, o ton de guerra non lle acae nada ben a un sitio tan conciliador e tan constructivo coma este blog.
Construir e axuntar esforzo é o que fai falla en Galicia, personalismos, batallitas e piques sobran se queremos unha Galicia mellor. Todos temos a nosa parte de razón, repito; avanzamos, unidos.
O que nos achega a arqueoloxía en moitos ocasións son novas descobertas que incluso nos poden facer repensar o que “críamos saber”. Para localizar “santuarios celtas” en Galicia supoño que se poden seguir certas pautas, como tamén se pode interpretar a relixión galaica a partir doutras… Pero de aí a afirmar que desa relixión se sabe simplemente o suficiente, paréceme grande esaxeración. Sobre ese tema as diferenzas de interpretación dos teónimos (pouco máis hai…), por parte dos distintos especialistas, é tan discrepante e a ausencia de consenso é tal, que non me atrevería a dicir que se sabe algo de certo.
A arqueoloxía desprexuizada, en calquera caso, pode axudarnos a descubrir excepcións, lugares que non se axeitan a ese modelo ou mesmo comprobar discontinuidades cronolóxicas e culturais dentro dun mesmo espazo, polo que non nos sorprenda atopar unha necrópole xermánica onde antes había unha villa romana, por exemplo.
O caso de Donón, por certo, pode servir de exemplo. Eu non sei o que ben ou mal puideron facer os seus escavadores, pero o do que si me dou conta é de que, habendo supostos indicios extra-arqueolóxicos do seu carácter de santuario galaico (a casa de Don e que máis???), resulta que a súa cronoloxía non é anterior ao século III d. C, e a súa localización coincide precisamente cun asentamento castrexo. Que estudo ou teoría previa coñecíamos que nos puidese facer intuír que os galaico-romanos do século III construían santuarios sobre antigos castros? Cantos máis exemplos dese tipo coñecemos para esas datas, anteriores á cristianización? Sábese que en moitos castros certas áreas eran reservadas para usos relixiosos, pero este non parece ser o caso, pois non se dan indicios de que ese santuario existise en tempos prerromanos nin que os devotos de Berobreo habitasen o castro.
Se alguén puido prever os resultados das escavacións de Donón en base a un profundo coñecemento dos santuarios celtas…, pode ser hora de explicar CÓMO!!
Moi de acordo. Teño máis que dicir, pero este sitio non me deixa. Coido que me ten aollado!! Sniff
Recuperei o teu comentario. O problema é que Akismet, o xestor de spam, debe considerar que alguén que se explaia cos comentarios, só pode ser ruso spameador… :-) Creo que lle hai que explicar a idiosincrasia galega. ;-)
Grazas polo comentario, Eue! Paréceme tamén moi aclarador. Creo que no tema relixioso da Idade do Ferro galega estamos, a nivel arqueolóxico, verdes como grelos. Outra cousa é nos estudos teonímicos, etc.
Grazas Magago.
Pero explícame isto que dis: «Outra cousa é nos estudos teonímicos, etc.»
Insinúas que nese terreo estamos máis maduros??
Pois eu creo que si. A ver, eu creo que se leva avanzando bastante no tema da lingua que está detrás da epigrafía romana, nas análises de deusas e deuses, na distribución polo territorio destas divinidades, nas vinculacións entre divinidades e comunidades, nos epítetos, etc. Indubidablemente, levamos avanzado moito máis que no ámbito arqueolóxico. Hai moita bibliografía desde hai moito tempo. Neste sentido, os traballos das doutoras Albalat e Brañas son extensos, intensos e, ao meu ver, con moita investigación. E os de moitos outros que levan traballando nese ámbito desde antes da Guerra Civil e os que están a traballar agora.
Outra cousa é que o mundo da epigrafía, da lingüística, da teonimia, etc., préstese a discusións interminables, alentadas pola intanxibilidade do suxeito e por outro motivo obvio: o caudal de coñecemento, malia que poida ser discutido entre uns e outros, é moi superior neste ámbito ao conseguido con evidencias tanxibles no rexistro arqueolóxico, pero ese caudal de coñecemento precisaría máis rexistro arqueolóxico para afianzarse.
E outra cousa é que, na miña opinión, continúe faltando o deseño xeral que temos para outros territorios como a Galia. Tamén hai que ter en conta que alí teñen avanzado máis porque os romanos escribiron sobre iso e, malia haber interpretatio, había onde agarrar. Se non houbera romanos escribintes na Galia ou en Britania, estarían igual que nós, baseándonos en xeneralidades prexuizosas de xeógrafos aos que nin lles iba nin lles viña ou de curas aos que non lles gustaban nada (De correctione rusticorum).
“Tamén hai que ter en conta que alí teñen avanzado máis porque os romanos escribiron sobre iso e, malia haber interpretatio, había onde agarrar.”
Home, que nós teñamos unhas carencias maiores a outras rexións, non me parece escusa ningunha
En calquera caso, eu, aínda recoñecéndolles o mérito a todos eses estudosos e tendo boa disposición para “crer” moitas das cousas que afirman sobre a relixión galaica, non podo deixar de considerar que os lingüistas máis reputados non as avalan. En calquera disciplina científica ou humanística fai falta certo consenso, pois é a única maneira de sentar as bases para un mínimo entendemento e para a colaboración que tanto se demanda.
Por poñer un exemplo: poida que os lingüistas se enganen, pero non coñezo ningún/a que hoxe en día defenda calquera significado guerreiro nos teónimos de Coso e Bandua, nin dos seus epítetos (como se defendía). Dúas das principais figuras da relixión galaica e os alicerces da súa interpretación sobre o aire!!