Tralas pegadas da Lexión do Oeste (I)

Last updated on 18 / Xuño/ 2013

En maio de 2010 publiquei neste blog un post sobre un raro sitio arqueolóxico ubicado en Negreira: o castro de Cornado. As miñas dúbidas xa estaban presentes no título: “Un lugar chamado Cornado“. Elimináralle o apelativo castro e deixábao nun impreciso lugar, ante as dúbidas que me asaltaban. O que vin alí chamoume moito a atención, pero pareceume demasiado como para ser considerado.

Eu estaba buscando de aquela algún gran refuxio preto de Brandomil. Estaba mergullado nas primeiras fases do proxecto Repúblicas de Homes Libres, e fascinado en como preto da antiga Tyde e da venerable Iria Flavia dábanse enormes fortalezas aparentemente baleiras no seu interior coma o Castro Valente ou o Monte Aloia. Sabendo que Brandomil, no concello de Zas, fora unha poboación romana de notable entidade, unha cuestión pausible era a existencia dalgunha posible fortificación deste tipo. O problema é que Brandomil e a súa comarca inmediata é un territorio de dondos outeiros; hai que buscar os montes nas estremas. Un dos máis próximos era este lugar, Cornado, en Negreira, á saída do val da Barcala e na confluencia cun val que subía desde o mar de Esteiro. Tempo despois, Antón Malde chegou ao mesmo lugar, pero por outro camiño. Tentando entender a Torre dos Mouros, Malde fixo un baleirado de todos os castros da comarca que rodeaba a Carnota, observando as formas e estruturas defensivas. A estraña forma rectangular de Cornado estrañáralle e comentáramo. Eu rinme. E amoseille o que atopara había uns días atrás.

A ferramenta de CDIX recén estreada incorporara, á fin, as fotografías do voo americano de 1956, e un país distinto, o país agrario, a penas transformado por infraestruturas e crecemento urbanístivo volvía aparecer. Era a Galicia das leiras, das explotacións agrarias e gandeiras, das masas forestais escasas e dos camiños antigos, tradicionais, beirando pequenas parcelas de minifundio cultivadas ata o confín. Repasando algúns sitios arqueolóxicos para ver que nos amosaban en 1956 cheguei a Cornado e xúrovos que boteime para atrás, e quedei mirando a pantalla durante moitos segundos sen facer outra cousa.

O que sospeitaramos na visita de maio de 2010 e non nos atreveramos a escribir estaba moito máis próximo á realidade. Aquelo era real, e era xigantesco.

Aquel recinto fortificado, con forma de naipe, con esquinas redondeadas e rectangular, estendíase por todo o alto do monte máis prominente do contorno. Como digo, as dimensións eran enormes: 450 metros de longo no eixo lonxitudinal NE-SO, e un ancho de 283 metros. Dito doutro xeito: aproximadamente unhas 12 hectáreas de terreo. Para facervos unha idea, o castro máis grande de Galicia, San Cibrán de Lás, ten unhas 10 hectáreas. A fortificación estaba adaptada perfectamente á topografía.

Gráfico: Antón Malde / Elisa Amigo

Tras analizar os planos, Antón Malde decatouse de que a fortificación adaptouse á topografía do terreo pero houbo tamén importantes traballos de remoción de terras nalgunhas das partes para adecuar as estruturas.

Gráfico: Antón Malde / Elisa Amigo

Como podedes ver nesta aplicación sobre 3D do campamento de Cornado, a súa ubicación é totalmente predominante sobre o contrario. Pero había máis. Fixádevos nesas fotos e decatarédesmos dun detalle abraiante. As fincas nas que está dividido no interior a fortificación están determinadas por un eixo central, exactamente como correspondería coa delimitación do Cardus Maximus, a rúa central que discorre Norte a Sur nun campamento romano.

Volvimos a Cornado, sabendo o agridoce da nosa sensación. Cornado sufriu unha intensa ocupación agraria que, nos últimos anos, viviu tamén unha concentración parcelaria. Á forza de analizar o terreo, localizamos que efectivamente conservábase unha parte das defensas de Cornado. Son as que se poden localizar nestas áreas:

Na área norte pódese observar un terraplen que vedes aquí:

Na área oeste durante a muralla atópase en mellor estado e verifícase a existencia dun foxo que beirea a muralla durante un dos tramos.

Cornado no novo contexto de detección de campamentos romanos no Noroeste

Unha das primeiras cousas que fixen ao localizar Cornado foi poñerme en contacto co arqueólogo David González, un activo profesional da arqueoloxía asturiana que, canda outros compañeiros, ten localizado numerosos campamentos romanos nos últimos anos en Asturias e León, complementando e mesmo estendendo o que contaban as fontes sobre as Guerras Cántabras. David mirou Cornado e sinalou que esa era, exactamente, unha forma e figura habitual nos campamentos.

Pero había máis cuestións. A primeira delas era as dimensións. Os dous campamentos romanos clásicos en Galicia, ambos os dous escavados, a Cidadela (Sobrado dos Monxes) e Aquae Querquennae (Bande), son moito máis pequenos, ocupando recintos de pouco máis de dúas hectáreas, abondo para a vivenda dunha cohorte de lexionarios (300 homes). Sabemos, ademáis, quen vivían neles e cando se estableceron. En Ciadella (Sobrado dos Monxes) estableceuse a Cohors I Celtiberorum a principios do século II d.C. En Aquae Querquennae instálase a Cohorte III da Legio VII Gemina ao redor do 69 d.C. É dicir, ambos os dous campamentos aséntanse case un século despois da conquista nominal de Gallaecia polo Imperio e as súas funcións son, posiblemente, de control territorial, de minería e obras públicas. Ou sexa, dito no presente, eran uns cuarteis da Garda Civil.

Pero Cornado é distinto. Cornado pecha 12 hectáreas de terreo, unha enormidade para as medidas exiguas dos campamentos lexionarios existentes en Gallaecia. Pero sen embargo son unhas medidas normais para os campamentos de combate das Guerras Cántabras, cando un enorme continxente militar, boa parte das forzas da maior potencia militar do mundo antigo, se desprazaron ata o Noroeste da Península Ibérica. Á fronte delas, o primeiro emperador de Roma, Octavio Augusto.

En efecto, os castra stativa e os castra aestiva (campamentos de inverno ou campamentos provisionais de verán) localizados en Cantabria ou en Asturias acadan estas dimensións. Sabemos deles quen eran: lexións adentrándose nun difícil territorio hostil, lexións dispostas a librar batallas que lles custaron moi caras a ambos os dous bandos. As medidas de Cornado son para acoller a un continxente militar en accións de guerra, pero tamén de control dos territorios máis valiosos. Ao pensalo, decateime. A conexión Cornado-Brandomil, pola que eu chegara aló por primeira vez en maio de 2010, volvera ter sentido. En Brandomil, na conca do Xallas, houbera minería de ouro. E Cornado está no medio e medio dunha das áreas con maior número de epígrafes romanos de toda a antiga Gallaecia.

Antón consultou a cartografía antiga, como adoita facer, e deu outro chimpo de sorpresa:

Consultando o mítico mapa de Fontán, de mediados do século XIX, atopou que ao norte de Cornado, pero nas proximidades, outro lugar chamado A Corna era un cruce de camiños moi relevante en todas as direccións (incluíndo unha intrigante “A Pontevedra” nese camiño que vedes do sur). O propio Cornado ve pasar xusto aos seus pés o Camiño de Santiago, pola banda sur. Como vedes tamén no seguinte mapa físico, o asentamento de Cornado, directamente conectado coa Depresión Meridiana a través do val da Barcala e cunha potencial liña de subministros por mar a través da serra de Outes e os seus fondeadoiros naturais é fascinante.

Se Cornado é un campamento romano, mesmo un campamento romano non ocupado durante moito tempo (non parecen existir moitos materiais) convírtese no maior campamento romano de Galicia pero, sobre todo, transfórmase no lugar no que miles de soldados formaban a maior forza de ocupación que penetrou neste vello territorio de Galicia ata a época dos franceses. Habitualmente calcúlase que unha lexión precisaba un campamento dunhas vinte hectáreas, aínda que as medidas varían moito en función de múltiples factores. Aquí estamos falando, en todo caso, dun continxente de varios miles de soldados.

A cuestión é que cremos que mesmo poderiamos saber o nome dun deles.

Quinto Xulio Aquino, soldado da Legio X Gemina, unha das lexións que participaron nas Guerras Cántabras, nas fontes. A súa estela foi localizada en Cícere (védela ao norte, no mapa de Fontán), no concello de Santa Comba, e a súa estela consérvase no Museo do Pobo Galego. Ata agora, a presenza deste soldado de orixe itálica, morto el e a súa muller, e do seu pai, un veterano lexionario tamén, era un pouco enigmática. O profesor Acuña Casroviejo, que foi quen estudou a estela, suliña por varios datos que debe ser anterior ao 63 d.C., que é cando a lexión marcha de Hispania. Aquí tes os datos do seu estudo.

A pregunta de fondo: a guerra e as súas vítimas

Unha segunda cuestión ten que ver co proceso no que estamos teimando desde hai tempo: que sucedeu exactamente durante a conquista de Gallaecia? En que medida se tomaron acordos e en que medida o proceso foi cruento, violento e afectou á poboación que vivía aquí? A presenza deste posible -e impresionante- campamento romano en Cornado introduce importantes cuestións ao respecto que van máis aló do control de minería no que tradicionalmente se quedan os historiadores e arqueólogos galegos cando falan da presenza militar romana en Galicia: parece que falan do ministerio de Fomento no canto dun exército de conquista e ocupación. A presenza de Cornado como campamento militar introduce importantes cuestións ao redor da guerra, da insurxencia e do dominio violento do antigo territorio galaico. Dito doutro xeito: Roma enviaba tantos soldados porque facían falta.

A cuestión é: que facían aquí estes tipos e de onde chegaron? Cremos que non é a única traza que quedou deles, desta lexión pantasma que nos aparece agora en Negreira. Comezamos a ter un posible rascuño dun teatro de operacións bélico e militar ata agora pouco considerado.

Contarei máis disto no segundo post que dedicarei a este asunto nesta semana, e no que veremos que, de feito, a presenza deste enorme contixente lexionario no occidente galego non é nada rara. Tanto Antón coma min estamos moi cheos de trabalo e quixemos presentar a posibilidade de existencia deste campamento nas xornadas De castros a castelos, dos amigos da Asociación Monte Pindo, porque nos parecía o lugar oportuno e pertinente por moitos motivos, pero estamos saturados de traballo. Avisarei antes de publicar, por suposto. :-)