TEDxGalicia: un luxo para este país

Vicente de Souza e Marcos Pérez Gulín


Xurxo Mariño


Eu en plan Colón. Fotos: Marcus Fernández

Quen se achegara á Facultade de CC. da Comunicación da USC o venres, 25 de novembro pasado, vería unha impactante escenografía no salón de actos e unha concorridísima audiencia de profesionais das industrias creativas e do coñecemento, canda profesores universitarios e unha variopinta multitude de difícil clasificación. Eran os asistentes á segunda edición do TEDxGalicia, un encontro de ideas e conferencias dinámicas que recolle un formato que todos os anos se celebra en California e Edimburgo. O TEDxGalicia consiste en dinámicas conferencias de 18 minutos caracterizadas pola idea de compartir e procurar inspiración. Falan científicos, artistas, empresarios, emprendedores e, en xeral, xente interesante e con gañas de dicir. Para os asistentes xa veteranos que tamén estiveran na primeira edición, nesta segunda percibiron como os ponentes xa comprendían máis a filosofía da conferencia: impactar, abrir portas e ollos, cautivar co discurso, concentrarse no esencial. Con Marcos Pérez Gulín, o dinámico organizador, temos falado do ‘efecto TED’ en sociedades como as nosas, que ata agora non prestaban atención aos aspectos divulgativos e de comunicación do coñecemento e das ideas. O TED é como un baño de auga fría para os próceres do discurso aburrido e o powerpoint infame; obrigan a ser brillante, rápido e impactante.

Tras escoitar varias das conferencias, pensei algo que coincidiu co que me comentaron outros asistentes: o TEDx é, en certo xeito, a Galicia botada a andar dentro de Galicia. O lugar no que conflúen xenetistas, físicos, neurólogos, astrónomos, performancers, deseñadores industriais, empresarios das TIC, gandeiros e artistas, cunha linguaxe común. É un lugar no que a palabra Xunta só se escoitou unha ou dúas veces en todo o día e ninguén a botou en falta. É a Galicia que está aí e que moitas veces se nos esquence no sector cultural, subsumidos nun discurso de negritude, paralizante, case sebastianista, coma o dos nosos irmáns portugueses. A pesar de ser o evento máis importante deste venres en Galicia, non o verían nos medios, e esa é outra das claves do TEDxGalicia. Non busca saír nos medios de comunicación. Aínda que unha reflexión importante sobre o estado dos medios en Galicia é que non se decataran da súa existencia.

Por iso tiven a honra inmensa de participar no TEDxGalicia, contando a miña paixón polo patrimonio cultural e a súa recuperación. A miña tese foi moi sinxela: en Galicia, a memoria cultural é un proceso moi físico, toda vez que vivimos rodeados de fitos no territorio que son lugares de memoria, pero tamén é un proceso reversible e líquido. Podemos recuperar a memoria cultural tras periodos máis ou menos longos de amnesia, e é totalmente pertinente: a memoria nunca é ‘arcaica’ ou ‘estática’, está evolucionando continuamente, sempre se adapta aos novos contextos temporais. Puña unha analoxía: entre o mundo dos galaicos e o noso sepárannos só 80 xeracións. Durante esas 80 xeracións, nunha característica moi galega, os nosos mortos dos castros, das aldeas romanas e medievais, foron converténdose en soños, en mitos. Os mitos que nos rodean son os nosos propios devanceiros, transformados en seres mitolóxicos. Ese proceso, que sementaba o territorio da sociedade tradicional de sentidos, non funciona hoxendía, na sociedade contemporánea. A creba, o desleixo entre a sociedade galega e o seu patrimonio cultural, entre outros motivos, veu dado pola perda dos sentidos que vincularon as sociedades cos territorios durante moito tempo. A miña proposta é recuperar os vínculos coa nosa memoria física, pero xa non a través da mitoloxía convencional.

Para recuperar os vínculos coa nosa memoria cultural física, cos castros, dólmenes, mosteiros, a sociedade debe aprender a reapropiarse deles de novo, e iso é posible a través da ciencia e da tecnoloxía (que nos aproximan agora, e como nunca, de xeito espectacular aos devanceiros), coa luz e a razón, e canda eles a custodia, a participación da sociedade nos procesos de xestión e investigación do seu propio pasado. Cómpre preservar a mitoloxía tradicional, pero canda ela debemos construír o noso propio discurso contemporáneo, con novos sentidos e comprensións dun lugar. Por forza non creremos en encantos e mouros, pero gustaranos saber deles; agora as tecnoloxías revélannos procesos e actitudes dos devanceiros como nunca Cuevillas ou Bouza Brey soñaran ver. Falei de como as novas tecnoloxías intensifican a empatía emocional cos feitos e as xentes que estiveron antes de nós. Por iso é importante construír un discurso da divulgación científica: porque por forza achéganos, a dúas cuartas, do noso pasado.

A sociedade é capaz de reoutorgar funcións a un espazo aparentemente baleiro dentro da comunidade, e expliquei o marabilloso caso de Castrolandín (aquí podedes ver o vídeo completo), que é un claro proceso de construción de sentidos desde o presente a partir dunha sólida relación ancestral entre a comunidade e o seu castro. O ritual orixinal, dos seus devanceiros, no que na noite de San Xoán prendían fachos todo ao redor da muralla do castro, tiña un uso profiláctico (protexer os campos de cultivo) e outro colectivo e individual (un ritual de cohesión da comunidade e tamén da transmisión familiar). Hoxendía, obviamente, o primeiro uso non é preciso, pero o segundo, a cohesión comunitaria e a transmisión familiar, se cadra, o sexan máis que nunca. Hai moitos lugares de memoria con funcións sociais novas, e ese aspecto é clave para revincular o noso patrimonio cultural con nós mesmos.