Dúas correntes distintas do mesmo río: o Umia. Foto: Sole
Andivemos o roteiro PRG 123, chamado da Ponte do Ramo [localización], ao longo da parroquia de Cequeril (Cuntis). Está case recén feito por unha dinámica asociación local, Portavezal, que conseguira o apoio económico de AGADER para poñer en marcha o proxecto de amosar o mellor da súa parroquia. Trátase dun repousado camiño de case sete quilómetros que se fai con tranquilidade nunhas tres horas e medio, e no que se combinan paisaxes dun fermosísimo tramo do Umia con varios muíños rehabilitados con outros atractivos paisaxísticos, etnográficos e arqueolóxicos. Comézase na Ponte do Ramo, entre Cuntis e Cequeril, e está perfectamente sinalizado e explicado. O valciño estreito de Cequeril, encaixado entre montes altos e o Castro Sebil, é un fermoso lugar para andar e perderse. Xa había tempo que non tiveramos tempo de andar.
Pero un dos puntos máis chamativos do roteiro son as estacións rupestres que están por riba de Cequeril, unha auténtica paisaxe cultural e simbólica. Son especiais por moitos motivos, pero para os arqueólogos un sobre todo: moitos das espirais e círculos teñen unha cruz no medio. Nalgúns casos parece evidente a existencia dun suco máis profundo, feito a cincel, no interior das espirais, co cal parece indicar unha curiosa tarefa de cristianización dun lugar pagán que debía seguir mantendo, cando menos, capital simbólico nalgún momento do cristianismo. Pero outras formas son moi divertidas. Nunha das laxes aparece o que se supón un gato (e sería o primeiro gato representado nun petróglifo galego). É fermoso pasear entre as pedras, e descubrir petróglifos que son como gotas de chuvia que rebotan nas laxes, como ondas concéntricas ao caeren pedriñas nun estanque. Pero o petróglifo máis intrigante é este:
Chámase a Laxe dos Homes e como se pode apreciar sen necesitar ser un experto é que os sucos son en V, non en U. Está feito a cincel, e iso indica posiblemente que foi gravado con posterioridade ás tradicionais espirais e labirintos que aparecen noutros, e iso fai que moitos investigadores garden moitas reservas sobre estas figuras. Son dúas figuras: posiblemente unha de sexo masculino e outra de sexo feminino, aínda que sobre as intepretacións que se fan, eu creo que a feminina é a que os investigadores din que é a masculina, e viceversa). Pero eu non podo deixar de mirala, mirala con calma.
A quen vexo aquí é a Cernunnos, o Señor das Bestas da mitoloxía celta e doutras moitas. Aparece noutros lugares de Galicia, tamén. O meu amigo Carlos de Rianxo estará nestes momentos ríndose. El foi quen me axudou a ver o primeiro Cernnuno no seu concello. Obsérvoo e comparo esta figura coa Caldeiro de Gündestrup, onde podemos atopar a imaxe máis canónica do Señor das Bestas. O deus rodeado de cervos e porcos bravos e cunha serpe na man. Un deus que parece soñar. E logo miro á figura esquemática de Cequeril. Os seus brazos e os seus pés. Poden ser representacións de dedos, mans e pés, pero eses estraños trazos tamén poideran ser raiceiras de árbores. Un Señor da Natureza, con cornos de cervo e pés e mans coma árbores. Miro enfronte, na accidentada paisaxe de outeiros e o río Umia serpeando. Dan gañas de chamar ao deus cun corno desde este altiplano sagrado, que aínda conserva unha pequena e fermosa carballeira no centro, e velo remexerse entre as copas dos carballos.
Con independencia de que isto só sexa unha evocación literaria e ensoñadora, asegúrolle que os investigadores non vos dar moitas máis respostas sobre esta figura. Un dos motivos máis para facer un fermoso roteiro. A mágoa. Coma sempre, non nos cruzamos con ninguén. ¿Como non se vai desfacer este país entre construción, especulación e asfalto se non nos tomamos nin o pracer de percorrelo e andalo?
Erundina Vázquez e os seus fillos Sonia e Juan Manuel. Foto: Sole
Nesta casa todo vén de caste. A nai de Erudinda morreu literalmente entre os fogóns. E a súa filla, hoxe unha gran dona do oficio de dar ben de comer, coida canda o seu fillo Juan Manuel (na cociña) e Sonia (en sala) dun dos sitios máis sonados na zona do Deza e do Ribeiro para ir comer ben: o Ateneo de Piñor [localización /988 403 203]. En apariencia, un restaurante e hotel de estrada, como outros tantos. Pero só en apariencia.
No seu interior, Erundina Vázquez reivindica a cociña tradicional. Pero un concepto moi amplo da cociña tradicional, unha cociña da memoria recuperada, de pratos máis complexos, de calidades impecables que só se conseguen con esforzo persoal. Este sábado celebramos alí un magnífico xantar de Ao pé do lar. Xuntámonos amigos blogastrónomos e xente do equipo da exposición para degustar un tras doutro, todos os pratos da exposición, agás o arroz con lumbrigante. Foi un xantar deses que entras á mediodía e saes co lusco-fusco, incriblemente ben comido e bebido. Foi un desfile proporcionado de sabores contundentes e directos, da vella cociña tradicional: un auténtico menú confort-food, porque moitos nunca probaran eses pratos pero prestábannos como se foran magdalenas de Proust. Ao comelos, estabamos a reivindicar un concepto moito máis amplo, máis rico e diverso da gastronomía galega, que vai moito máis alá dos catro pratos doados e rápidos de facer que se ofrecen na maior parte dos restaurantes do país. A gastronomía tradicional galega é unha disciplina de tempo, cariño, precisión.
O ágape rematou coa tortilla ao ron, flambeando con granos de café e limón, con unhas marabillosas cañas, leite fritido e biscuit. Unha auténtica delicia que mostra as marabillas de Erundina Vázquez como reposteira.
Un consello: parade no Ateneo de Piñor, ou facede por parar. Menús do día sinxelos e ben coidados. E se tedes o capricho, encargádelle antes a Erundina a costrada ou o follado de salmón. Ides alucinar.
E de postpost: a foto post-semiXantanza coa cociñeira. Eu non saio porque estaba facendo a foto, pero aos compañeiros véselles que o pasaron fatal. 
Outras visións: Colineta, Pantagruel Supongo, Laconada
Despois da intrigante visita á muralla do Monte Aloia decateime de que estaba ante outro Castelo Baleiro, moi similar ao Castro Valente de Padrón. Unha zona escura da nosa Historia por estudar, malia conter os recintos arqueolóxicos de máis grande estensión do patrimonio histórico de Galicia, así de claro. En concreto, ao contrario do que afirmei no post do Monte Aloia, a muralla desta montaña tudense é considerablemente máis grande en estensión que a Muralla de Lugo (2 quilómetros). Esta ten máis de tres. Estamos falando destas cifras, señores.
O caso é que Xenome recomendoume un libriño no que había máis información sobre a muralla: O Tui Antigo: unha aproximación histórica-arqueolóxica, da arqueóloga Silvia González Soutelo. Nel fálase das interesantísimas evidencias sobre a mansión e o castellum Tyde, o poboamento romano deste importante porto, porta da Gallaecia. Tamén da suposta localización do pazo dos reis suevos que levaron a capital do reino ata aquí. E, por suposto, fálase da muralla. Hai unha detallada descrición, un valioso plano que localiza os elementos máis interesantes do recinto, os lugares nos que está mellor conservada e os grandes sillares de pedra suben máis de tres metros, tamén as estrañas atalaias que sobresaen da muralla, os torreóns. Recolle unha referencia ao estado no que se atopaban as ruínas no ano 1610, cando un cronista local alude a elas co mesmo misterio, distancia e ignorancia que hoxe temos respecto delas, o mesmo que acontece en Castro Valente cando aluden a el os investigadores do XIX. Ese cronista, P. Sandoval, por certo tamén fala de que a muralla ten cubos (que hoxe non se localizan, pero tamén me lembrou a Castro Valente). Pero no 1610 o cronista de Tui non sabe nada da súa orixe. Importante.
O capítulo achega moita información descritiva, pero é sumamente cauteloso, ante a falta de evidencias arqueolóxicas que permitan afinar a cronoloxía. González Soutelo establece a súa cronoloxía posible “entre o periodo de crise do Imperio Romano (…) ata o século XV” (mil anos de nada, non está mal!). Ou sexa, non temos moita idea. Nin diso nin da súa función. ¿Era unha protección militar?¿Era o límite dun territorio sagrado centrado na actual ermida de San Xulián? Non o sabemos. Hai uns anos fixéronse unhas catas arqueolóxicas na muralla e en varios recintos anexos, pero como é habitual neste país, non se publicaron os resultados. A outra referencia valiosa da arqueóloga é a documentación doutros dous recintos similares en lugares próximos: o Faro de Budiño e o monte Galiñeiro. Non habemos tardar moito en visitalos.
Absolutamente delicioso é un libriño de 1900 impreso en Betanzos, na imprenta dos Sucesores de Castañeira, escrito por un tal Rogelio Borondo e que a xente do Anuario Brigantino -un exemplo do que eu penso que é tomar a cultura pola man- dixitalizou dentro da Biblioteca Virtual de Betanzos. O libro titúlase Memorias de un viaje improvisado (baixar en PDF) e é a crónica dunha liada monumental entre colegas. Non hai máis que ver como comeza:
A las doce del día 21 de octubre de 1899, hora en que como había tomado por costumbre desde mi regreso de América, me dirigía a mi casa con objeto de suministrar al mecanismo orgánico el combustible indispensable para la subsistencia [só esta frase xustifica xa a lectura de todo o volume], despues de una sesión con algunos amigos en la sociedad Liceo Recreativo. En el cantón de San Roque me encaré con los amigos D. Juan y D. Jesús García, a los que me aproximé con objeto de saludar especialmente al segundo que aquel día debía partir para París en misión comercial (…) Cumplido aquel deber [como mola a retórica do XIX] me anunció el mismo D. Jesús que no sólo él era el viajero, sino que también su hermano presente, pues que así lo había resuelto el día anterior y agregó que yo también debiera acompañarlos, en cuyo caso el viaje se prolongaría a Suiza y a Italia. (…) Me resistí repetidas veces, aduciendo como razón la falta de preparación para emprender tan de improviso un viaje relativamente largo, que debía comenzar a las seis cuarenta del mismo día. (…)
Nin que dicir ten que o señor Rogelio caeu na liada dos colegas e emprendeu a viaxe por Francia, Suiza e Italia. Coma outros turistas da época, Rogelio sentía fascinación polas medidas: anotaba o número de escalóns de subida as torres, os metros de pendente, o número de pedras construídas e os horarios dos trenes e entradas a museos. Un magnífico exemplo do talante turista da época pódese ver, tamén en Betanzos, no Pasatempo, onde os irmáns García Naveira tamén consignaron cifras encol das pirámides de Exipto. Ao ler este libriño de viaxes, fíxádevos por onde, a personaxe de Phileas Fogg, a personaxe de Jules Verne cobra unha dimensión diferente. As súas teimas: a precisión, a puntualidade ferroviaria, a confianza na mecánica e na ciencia son rasgos máis do espírito da época que da personalidade específica do protagonista de A volta ao mundo. Rogelio Borondo, viaxeiro betanceiro do 1900, ten moitas cousas en común con Phileas Fogg. A lectura de Memorias de un viaje improvisado é un pequeno e divertido pracer bibliófilo. E outra cousa: sitúanos nun tipo de literatura moi ausente en Galicia, a das crónicas de viaxes en pleno momento do seu auxe en Europa. Os nosos grupos acomodados nunca foron moito de viaxar, ou de contar o que viaxaban. O libriño é un bo texto para saber como vía o mundo un galego da época.
Andivemos percorrendo o ateigado Palácio da Bolsa de Porto durante o Essência do Vinho 2010, unha cita tan indispensable para os amantes do viño como ausente de visitantes galegos (tampouco hai unha campaña de comunicación en Galicia para promocionar o evento). Creo que sentín a un señor nun acumulado corredor falar nun idioma que non fora portugués ou inglés. E non sería por viño que explorar: 350 produtores de todo o país, aínda que concentrados en dúas grandes áreas: Douro e Alentejo, con certa presenza do Ribatejo e a clamorosa ausencia dos viños do Dão (debía haber tres ou catro adegas).
Igual que o ano anterior, percibín nesta panorámica dos viños portugueses a tensión entre a madeira nova e o varietal. Moitos dos viños portugueses, mesmo moitos dos clasificados por un comité de expertos coma os mellores da mostra (ligazón ao PDF) dan un maderazo impresionante. Por exemplo, o Redoma Branco 08, un Douro da adega Nieerport -que tiña o stand máis concorrido da mostra-, fermentado en barrica e con certas notas petroleadas que o aproximaban, sutilmente, a algunhas notas alemanas. En termos de tintos, acontecía o mesmo coa Quinta do Couquinho Gran Reserva 07, tamén con forte presenza de madeira, aínda sendo un viño moi sólido. Ademáis, o Douro ten circunstancias excepcionais. Todos os viñedos son únicos, na medida en que están conformados por un montón de castes diferentes, xa que a cuestión do varietal non era importante para facer os viños do Porto. Ese leigado de cepas vellas vinculado á historia da rexión provoca que, cando fas tintos, cada viño teña unha personalidade diferente e especial. A madeira pode axudar a domar a brava tanicidade daqueles viños do Douro sometidos a máis calor -o das zonas superiores do canón-, pero é un monstro que hai que controlar. Os señores da Quinta das Brôlhas, por exemplo: probamos un impresionante vertical que comezaba no 2003 e levaba ata unha Escolla especial do 2007. Podíase observar como a madeira, en todos estes viños, integrábase de xeito sutil, ata adquirir na anada 2007 uns fermosos e elegantes toques balsámicos. Outros casos collen o touro polos cornos. Atención a esta adega: Quinta do Filoco. Encantáronme os seus viños, especialmente o Quinta do Filoco Gran Reserva 2007. Unha achega diferente aos viños do Douro, cheo de personalidade, varietais propios (touriga nacional e outras castes) e frescura.
Comercial/Terroir, Moda/Tradición, Modernidade/Puretismo. Ese é un pouco o binomio. Acontece cos curiosos viñedos de Gloria Reynolds, no Alentejo, unha familia de curiosa historia que leva na rexión desde o XIX. Toda a serie Gloria Reynolds concede moita importancia á crianza. Pero o seu sucesor, Julián, elabora o Julian Reynolds Reserva, no que un fondo de compota negra, profunda e escura confírelle esa personalidade buscada: o calor do viño alentejano no que van aparecendo as froitas que maduran con rapidez. O Alentejo é curioso: alí é onde mantén unha vida digna unha variedade que en Galicia arrasou no seu momento coas nosas variedades autóctonas, especialmente no Ribeiro, pero que aló continúa a ser importante. Un viño elegante, ben estruturado é o Fita Preta 2007, de Fitapreta viños, feito con Aragonés, Trincadeira e Alicante, con gran potencia alcólica pero dunha estrutura ben saborosa.
Do Alentejo tamén me gustaron moito algúns syrah que probei. A calor dese espazo dálle grandes oportunidades a esa caste que sabe defenderse ben en climas secos. Un viño para notar moito: o Cem Reis 2007, da Herdade da Maroteira, monovarietal de syrah moderno, con notas balsámicas e final delongado en boca.
En resumo, a miña impresión é que o viño portugués, que parece ter moi boa saúde de ver eventos coma este, está dividido -coma nós- entre aqueles que se confían na crianza para darlle aos viños un sabor máis homoxéneo e de gusto supostamente máis internacional e os viños de corte máis moderno, feitos por enólogos algo máis novos, preocupados pola expresión local. Hai que seguir indo a Essência do Vinho!
A brétema no Monte Aloia (Tui)
Hai tempo, cando publicara fascinado no blog a localización e o enigma da enorme muralla de Castro Valente, Xenome envioume rapidamente un grupo de flickr de fotografías e un completo mapa de Google Maps doutro lugar que a el lle recordara o Castro Valente do que acababa de falar: a muralla “ciclopea” do Monte Aloia. Quedei intrigadísimo co lugar, así que aproveitamos para visitar as ruínas, que están nun parque natural situado nas proximidades de Tui [localización], esta fin de semana.
Só había un problema: a brétema. Espesa, contundente, impenetrable coma na foto. Na nosa procura polo bosque, a brétema fíxonos perder, toleunos arriba e abaixo, pero tamén creaba unha atmósfera máxica no solitario parque natural, entre as grandes bolas de granito, os piñeiros, os carballos e o carrizo. Localizamos a muralla, aínda que por veces tamén a perdimos, cegos de orientación na espesura da néboa. En canto comezamos a andar por ela, decateime con abraio. Era moi similar á de Castro Valente na súa confección: uns dous metros de ancho, grandes bloques de cachote e a construción serpeando pola zona alta dun monte, recollendo no seu interior mananciais pero aproveitando a disposición dos penedos para integralos na muralla e aforrar custes de construción. A diferencia, no pouco que puiden ver, se cadra estaba nos peculiares e mínimos torreóns semicirculares da de Castro Valente, que aquí non aparecen (aínda que se fala -eu non os vin- dalgunhas construcións grandes na muralla).
Unha pequena cata da muralla na suposta porta do recinto
A muralla polo medio do monte
A muralla é enorme no seu tamaño e eu volvo con moitas máis preguntas das que levaba aló. Hai quen fala de 3200 metros de lonxitude, todo ao redor da cima do monte Aloia. Sería a segunda muralla conservada máis grande de Galicia, despois da de Lugo, que non é pouco. E aquí vén a historia. ¿Que gardaba no seu interior? As penedías acochan unha área de 30 hectáreas ou máis, nos que hai unha curiosa capela de San Xián consagrada a un suposto eremita do monte. Tamén está, próxima, a Cama de San Xulián, unha pedra cunha cavidade na base e plana na zona superior. Un universo de significados e símbolos superpostos durante séculos.
Xurxo na porta da Capela de San Xulián
Historicamente o monte Aloia refuxiou ás xentes da comarca da Tui das numerosas invasións que viviron, pero ¿quen podía defender un perímetro de 3200 metros? Xa volo contesto eu: ninguén. Eu creo que non houbo ningún exército en Galicia con capacidade para artellar unha defensa nunha muralla de tres quilómetros. ¿Entón para que valía?¿De que época é? Polas súas dimensións, parece que non é castrexa. Algunha xente avanza que podería ser tardorromana ou altomedieval. ¿Algo máis? Nada máis.
Non podo deixar de pensar nunha curiosa coincidencia. Castro Valente está nas proximidades de Iria Flavia, un importante enclave romano e do adxacente porto de Cesuris; o Monte Aloia sobre Tide, outro destacada urbe romana con porto. E en ámbolos dous casos temos dous dos xacementos máis enigmáticos e espectaculares de Galicia. Murallas de pedra que cercan extensións enormes, que non parecen interesar demasiado aos arqueólogos nin historiadores deste país, que viven enganchados en microparcelas de coñecemento (eu, Idade do Ferro, ti, mundo romano, el, Idade Media como historiador, leo papeis pero non fago traballo de campo) que impiden que se estuden estes recintos de xeito rigoroso. Estes lugares viven no lumpen da investigación.
Hoxe, cando percorriamos entre a brétema estas enormes murallas, seguindo o seu percurso nun bosque pechado, entre grandes penedías, convencíame de algo a min mesmo: que gran historia hai aquí detrás, que gran historia que descoñecemos. Pero tamén me facía unha pregunta na que procurarei pensar: haberá en Galicia máis recintos enormes como Castro Valente e o Monte Aloia?
As irmás Elizabeth e Encarnación. Fotos: Sole
O gran tesouro do Fórum 2010: estas dúas irmás de Ferreira de Pantón. Tarefa case imposible sacalas do seu antigo mosteiro de clausura, e unha das primeiras veces -senón a primeira- que se consegue en Galicia, grazas á capacidade de convicción de Sole e a unha química especial das relacións humanas e os xestos. Chegaron a Santiago -premeditadamente un taxi foi recollelas a Pantón cedo para que puideran ir á Misa do Peregrino- con tempo abondo. Sabían o que tiñan que dicir e fixérono. Eu non saía do meu abraio. Pero escoitábaas alí, na primeira fila do obradoiro, e algo se me remexía por dentro. Aquelo non era gastronomía como mediciña, senón algo moi profundo, que tiña que ver con como os alimentos están no medio das relacións humanas e da nosa historia.
As irmás Elizabeth e Encarnación viven no mosteiro cisterciense de clausura de Ferreira de Pantón. Durante un día, a nai abadesa concedeulles o permiso para crebar o voto de silenzo. E chegaron coa súa fariña do Lidl e as súas caixiñas de doces a un gran evento gastronómico da modernidade. Durante estes días do Fórum, estiven con moitos cociñeiros que debutaban por primeira vez en público: talentosa xente do país, que fixeron durante moito tempo un traballo silandeiro nas súas cociñas e que por primera vez amosaban as súas artes en público. Estaban aterrados. Nerviosos. Non durmiran a noite anterior. Ao falar, na súa seriedade antinatural, advertíase o pánico escénico.
Estas dúas monxiñas non. Diante de cento e pico persoas ríanse e fixeron do obradoiro unha festa, marcando o seu ritmo. ¿Por que estas mulleres non estaban nerviosas? Eu estou convencido de que era pola súa fe, así de claro. Elas estaban nunha misión. E sentíanse arroupadas. Fixeron todo o que pensaron facer e remataron como quixeron rematar. A serenidade que estaba detrás parecíase á dalgúns relatos relixiosos que tiña lido. Esa xente, encerrada no seu mosteiro de clausura, era libre. Sentíase protexida. E iso afírmoo tamén desde o meu libre, gozoso e sereno ateísmo. Sole anotou outra cuestión: se cadra os cociñeiros tiñan tanto medo porque procuraban o éxito persoal. Estas dúas mulleres non: buscaban como moito o ben da súa comunidade, e se cadra compartir cos demais un coñecemento secular. ¿Quen debía ter medo con iso?
Fachada do mosteiro de Ferreira de Pantón.
A emoción, claro, para min viña daquela profunda e simbólica relación entre aquelas monxas e aqueles doces que estaban a facer, co que elas viven no mosteiro. Todo un mundo simbólico que se materializa nas pequenas e humildes pezas de masa. As alegrías e as golosas. A tarta de Pantón. Todo imbricado en séculos de Historia. As monxiñas trouxeron con elas un fermosísimo almirez do século XVII, que durante séculos empregaron para facer a súa repostería. Tamén unha sorte de bandexa desa época que gardan a súa reliquia. As golosas son pastas cunha capa de mel intermedia que se obtén no bosque de carballos do mosteiro.
-Hai anos -di a irmá Encarnación- críase que o bosque era das monxas. Pero non había papeis. Así que tiveron que mercalo, pero as irmás non tiñan diñeiro. ¿E como ían facer? Como sabedes, cando unha monxa ingresaba no mosteiro tiña que deixar unha dote. Pero esa dote era intocable. O mosteiro non podía facer nada con ela máis que coidala. Se daba esa dote porque se pasaba algunha cousa e a monxa tiña que marchar, debía ter algún mecanismo de vida. Para podermos mercar o bosque, o Papa tivo que concedernos unha autorización especial coa premisa de que se devolveran os cartos das dotes en canto o mosteiro recuperara o diñeiro.
A cociña do mosteiro
Mel dun bosque mercado a partir de dotes. As monxas máis vellas lembran o tempo da fame no 36, cando entraron no mosteiro as máis antigas. Alí, en Pantón, o tempo pasa lento e a modo, sen calefacción ata hai poucos anos. Cando Sole estaba a preparar o obradoiro coas monxas, elas se comprometeron a dar todas as receitas. Pero algo non ía ben. As semanas previas a abadesa estaba preocupada, e as irmás máis vellas tamén.
-¿Pásalle algo, nai? -díxolle Encarnación.
-Nada, filla, nada.
Así estiveron uns días, ata que as máis veteranas de Pantón confesaron. A rosca de Pantón, ese era o problema. Un incrible amendoado, coa forma do escudo do mosteiro, que durante séculos foi o colofón das vodas da Ribeira Sacra: labregos e fidalgos acudían ás monxas para levar esta rosca plana e grande de volta para os banquetes familiares. A rosca de Pantón tiña unha receita segreda, que só se trasmiten as monxas máis vellas. As novicias non a saben. E elas prometeran dar todas as receitas. Ese era o problema. A promesa ofrecida.
-¡Pero non teñen por que dicírnola! -contestoulles Sole, aliviando a situación.
As irmás Elizabeth e Encarnación apareceron no obradoiro coa maxestuosa e secular Rosca de Pantón: unha auténtica reliquia gastronómica do país. Todo améndoa.
-Queremos chamar a atención sobre unha cousa -dixo a irmá Encarnación ao final do obradoiro, cando quería dicilo-; nós cremos que todos estes doces de améndoas veñen dos árabes que conquistaron a Península. E durante séculos, nos conventos desta terra fixéronse e repetíronse doces inventados polos árabes. Cremos que é toda unha lección sobre como deberan ser as nosas relacións nestes tempos difíciles. Aprender a encontrarnos entre nós e a compartir o mellor que temos.
Que enorme ovación arrincaron estas dúas irmás da clausura de Pantón. Co corazón nun puño, souben que estas son o tipo de cousas que a min me interesan da gastronomía: alí onde esta se mestura coa sociedade, o sentimento, o tempo e a vida.
Fotos: Sole
Cando este ano lle deron unha estrela Michelín ao restaurante As Garzas, no Porto Barizo de Malpica (T: 981721765 / localización), foi unha auténtica sorpresa, porque As Garzas non é un establecemento que apareza con frecuencia nos medios especializados, tanto en prensa como na rede. É certo, como despois souben, que As Garzas ten unha clientela consolidada e é un refuxio para un público gourmet que lle apetece disfrutar da gastronomía costeira desde unha perspectiva ilustrada e coidada. Así que, picados pola curiosidade, fumos hai un par de semanas a celebrar a finalizacion da exposición e, de paso, satisfacer a curiosidade que tiñamos.
As Garzas é unha auténtica vaga de delicioso mar. Diante mesmo do Océano, que parece que en calquera momento vai subir pola terra e devorar o restaurante, o seu comedor, comandado por María, é posiblemente o máis elegante da Costa da Morte. Aquí Fernando Agrasar sirve unha cociña de produto, moi vinculada á Costa, pero con toques ilustrados na combinación de ingredientes, no empratado e acompañadas dunha estensa adega a prezos contidos de máis de 350 referencias. Sírvese carta -á que se acompañan os peixes e mariscos do día (o outro día tiñan ¡santiaguiños!), e tamén hai un menú degustación de oito pratos a cincuenta euros no que se combinan os pratos emblemáticos do restaurante (lubina salvaxe con arroz de verduras, por exemplo) con outros xa máis coñecidos nos menús dos restaurantes de alta cociña en Galicia (o ovo con trufa ou a vieira con pan de broa).
Nós optamos por un prato de celebración: o arroz con lumbrigante -ao que tamén vimos que se entregaban moitas outras mesas dese comedor cheo en sábado-, ao que antes lle engadimos unhas vieiras con xamón e pan de broa e regamos cun magnífico Madai 2007 (mel e mazás). Unha combinación basicamente luxuriosa, como sempre acontece cando vas combinando diferentes produtos mariños. Finalizamos o xantar cunhas cañas de crema da casa.
Unha palabra: nivelón. As Garzas non fai unha cociña especialmente innovadora (e non ten por que facela), pero consegue combinar a calidade dun excelente produto cunha elaboración coidada e consciente das últimas técnicas e modas. Paga a pena peregrinar a Malpica, deixarse disfrutar da riqueza do mar galego, aínda que non é barato (o arroz con lumbrigante nunca é barato). Por ese menú, pagamos 110 euros.
Despois, para baixar o xantar, un consello. Ide ata o próximo faro de Punta Nariga [localización]. É un faro deseñado polo arquitecto César Portela hai poucos anos, como unha reinterpretación actual da arquitectura fareira que enche a Costa da Morte. Conceptos postmodernos que harmonizan ben nun entorno rochoso e espectacular coas illas Sisargas, batidas polo Atlántico, ao fondo.
O lobo
Gonzalo R. Mucientes e Raul de la Mata decidiron aplicar na Serra do Suído unha técnica fotográfica ben interesante: o fototrampeo. Con sensores vinculados a cámaras fotográficas, colocaban os seus sets en lugares propicios do monte e puideron retratar a abundante fauna das serras galegas que habitualmente se agacha de nós. Aquí está tamén o seu álbum en Flickr. (vía)
A xeneta
O corzo
A garduña
A porca brava coa rolada
O raposo
A pista que conduce ao solitario pazo de Vilar do Monte (Palas de Rei). Fotos: Sole
Ninguén xa pode ver o pazo de Vilar do Monte, se se mete pola accidentada pista que sae á dereita da estrada de Palas de Rei a Santiago, antes de chegar a San Pedro. Non é que non se poida ver porque os propietarios de Vilar do Monte teñan un sentido da privacidade tan acusado coma os do resto dos propietarios de pazos de Galicia, senón porque a natureza está devorando o contorno e as instalacións deste lugar ruinoso.
A vida deste lugar nos últimos vinte anos foi unha desfeita. Adquirido e reformado ao salvaxe, Patrimonio detivo a desfeita e provocou, ao mesmo tempo, o abandono do pazo a medio reformar, convertido hoxe nun solitario exemplo do kitch galaico, a medio acabar. As silveiras devoran muros da finca deste solitario lugar. Un terreo de 100 hectáreas -que se di moi rápido- que hai pouco adquiriu unha cooperativa melidense de gando que aínda non se atreveu a tocar o edificio.
O resultado é unha sensación estraña. Os grosos muros do XVI, XVII e XVIII do pazo están furados por un propietario que quería liberar aire interior sen escrúpulos. Nunha estrema está unha impresionante lareira; no seu interior Carlos asegúrame que hai anos estaba o esquelete dun can aínda atado a unha cadea. A lareira ten unha estraña inscrición invertida na cambota -si, invertida- na que alcancei a ler 1690, pero non o resto dos caracteres. En xeral, toda esta ruina transmite unha sensación opresiva, mesmo a capela. Aínda que do XVIII, na porta figura un sartego pétreo que pode falar dunha orixe medieval deste casal aristocrático propietario dunha inmensidade de terreo.
Como sei que vos gustan as ruínas tanto coma min, o Pazo de Vilar do Monte está nesta localización pero, insisto, é dificil de ver desde a pista no bosque. O mellor truco é fixarse, se te metes desde a estrada xeral, conforme avanzas un quilómetro (máis ou menos), nunha pista que sae á esquerda que ten un destes pasos con tubos para que o gando non marche. Baixando por alí darás co pazo perdido entre a vexetación. Coma sempre, con coidadiño.
Manuel Gago é xornalista e profesor universitario. 
