From the category archives:

Notas arqueolóxicas

O Monte Aloia: un enigma amurallado de 30 hectáreas

7 / March/ 2010

in Diario, Notas arqueolóxicas, Roteiros

A brétema no Monte Aloia (Tui)

Hai tempo, cando publicara fascinado no blog a localización e o enigma da enorme muralla de Castro Valente, Xenome envioume rapidamente un grupo de flickr de fotografías e un completo mapa de Google Maps doutro lugar que a el lle recordara o Castro Valente do que acababa de falar: a muralla “ciclopea” do Monte Aloia. Quedei intrigadísimo co lugar, así que aproveitamos para visitar as ruínas, que están nun parque natural situado nas proximidades de Tui [localización], esta fin de semana.

Só había un problema: a brétema. Espesa, contundente, impenetrable coma na foto. Na nosa procura polo bosque, a brétema fíxonos perder, toleunos arriba e abaixo, pero tamén creaba unha atmósfera máxica no solitario parque natural, entre as grandes bolas de granito, os piñeiros, os carballos e o carrizo. Localizamos a muralla, aínda que por veces tamén a perdimos, cegos de orientación na espesura da néboa. En canto comezamos a andar por ela, decateime con abraio. Era moi similar á de Castro Valente na súa confección: uns dous metros de ancho, grandes bloques de cachote e a construción serpeando pola zona alta dun monte, recollendo no seu interior mananciais pero aproveitando a disposición dos penedos para integralos na muralla e aforrar custes de construción. A diferencia, no pouco que puiden ver, se cadra estaba nos peculiares e mínimos torreóns semicirculares da de Castro Valente, que aquí non aparecen (aínda que se fala -eu non os vin- dalgunhas construcións grandes na muralla).

Unha pequena cata da muralla na suposta porta do recinto

A muralla polo medio do monte

A muralla é enorme no seu tamaño e eu volvo con moitas máis preguntas das que levaba aló. Hai quen fala de 3200 metros de lonxitude, todo ao redor da cima do monte Aloia. Sería a segunda muralla conservada máis grande de Galicia, despois da de Lugo, que non é pouco. E aquí vén a historia. ¿Que gardaba no seu interior? As penedías acochan unha área de 30 hectáreas ou máis, nos que hai unha curiosa capela de San Xián consagrada a un suposto eremita do monte. Tamén está, próxima, a Cama de San Xulián, unha pedra cunha cavidade na base e plana na zona superior. Un universo de significados e símbolos superpostos durante séculos.

Xurxo na porta da Capela de San Xulián

Historicamente o monte Aloia refuxiou ás xentes da comarca da Tui das numerosas invasións que viviron, pero ¿quen podía defender un perímetro de 3200 metros? Xa volo contesto eu: ninguén. Eu creo que non houbo ningún exército en Galicia con capacidade para artellar unha defensa nunha muralla de tres quilómetros. ¿Entón para que valía?¿De que época é? Polas súas dimensións, parece que non é castrexa. Algunha xente avanza que podería ser tardorromana ou altomedieval. ¿Algo máis? Nada máis.

Non podo deixar de pensar nunha curiosa coincidencia. Castro Valente está nas proximidades de Iria Flavia, un importante enclave romano e do adxacente porto de Cesuris; o Monte Aloia sobre Tide, outro destacada urbe romana con porto. E en ámbolos dous casos temos dous dos xacementos máis enigmáticos e espectaculares de Galicia. Murallas de pedra que cercan extensións enormes, que non parecen interesar demasiado aos arqueólogos nin historiadores deste país, que viven enganchados en microparcelas de coñecemento (eu, Idade do Ferro, ti, mundo romano, el, Idade Media como historiador, leo papeis pero non fago traballo de campo) que impiden que se estuden estes recintos de xeito rigoroso. Estes lugares viven no lumpen da investigación.

Hoxe, cando percorriamos entre a brétema estas enormes murallas, seguindo o seu percurso nun bosque pechado, entre grandes penedías, convencíame de algo a min mesmo: que gran historia hai aquí detrás, que gran historia que descoñecemos. Pero tamén me facía unha pregunta na que procurarei pensar: haberá en Galicia máis recintos enormes como Castro Valente e o Monte Aloia?

{ 10 comments }

De súpeto chega un cervo e lía todo

3 / March/ 2010

in Diario, Notas arqueolóxicas

Recoñézoo. Avancei no PDF dun dos artigos do novo número de Trabajos de Prehistoria: La Pedra da Póvoa (Trás-os-Montes, Portugal). Una pieza escultórica de la Edad del Hierro (descargar en PDF), editado por un grupo de investigadores portugueses e galegos. Quería ver exactamente en que consistía a peza escultórica, un achado relativamente novo atopado por uns labregos nunha área rural de Tras-os-montes no 2007. E atopeime isto.

A miña reacción automática foi recuar ata a páxina de inicio e verificar o título: “Edad del Hierro“?. Como os lectores afeccionados xa se darían conta, as imaxes representan as catro caras dunha pedra, e en cada unha delas hai signos gravados. Os motivos son recoñecibles para calquera interesado na arte castrexa: trazos rectilíneos e curvos que por veces se enredan, as dobles S que son tan habituais nos dinteis das casas dos castros, por exemplo, especialmente tirando cara o sur de Galicia e norte de Portugal. No PDF hai exemplos de analoxías case idénticas noutras pezas da época. Pero unha cara liáo todo. A cara na que aparece un condenado cervo.

Na tradicional cronoloxía dos petróglifos en Galicia, considerábase que os abundantes motivos de cérvidos repartidos polo país corresponden a un periodo anterior, bastante anterior ao mundo castrexo. Pero aparece este cerviño. Este cerviño ademáis que ten unha sorte de corno intermedio, pero perfectamente recoñecible dentro dos motivos habituais de animais nos petróglifos galegos. O desgraciado aparece nunha pedra dunha cronoloxía moi posterior e rompe, en si mesmo, moitos esquemas. A representación dos cervos asociábanse a sociedades de cazadores-recolectores, ou a estruturas sociais posteriores que tiñan a caza como un dos principais recursos alimentarios ou mesmo ás veces como un xeito de diferenciación social. A teimosía na representación de cervos tería que ver coa relevancia dese animal a nivel simbólico pero tamén alimentario. Cheguei ver nalgures que o cervo era un animal psicopompo: tiña atribucións de paso entre o mundo dos vivos e o dos mortos. Pero nunca vira os cervos asociados ao mundo castrexo.

Non lembro se hai unha palabra no argot dos arqueólogos para ese momento -máis habitual do que un se imaxinaría- no que no transcurso dunha excavación, un atopa pezas máis recentes en estratos de épocas ben anteriores. Por exemplo: cerámica de terra sigillata romana nun estrato da Idade do Bronce ou unha punta de frecha de ferro nunha mámoa. Habitualmente, salvo que o achado sexa moi problemático ou de que esteamos falando dunha serie de achados reiterados en lugares que non deberan estar, non se lle concede moita importancia porque os motivos polos que iso chegou alí poden ser innumerables. A cuestión é que ese cervo aínda non é un problema reiterado, pero obríganos a exercitar a cabeza, a reflexionar que a Arqueoloxía é calquera cousa menos unha ciencia estática ou inmutable, e que en cada momento pode chegar unha peza que nos faga remexer os nosos conceptos e mirar o campo e o pasado con outros ollos.

Tamén outra cousa: a Historia constrúese a partir de pequeniñas historias; moitas delas pasan desapercibidas nos índices das publicacións científicas. Por iso non me puiden resistir a publicar a imaxe deste cerviño que salta por riba de séculos e hipóteses coa naturalidade máxica coa que calza tres míticas astas que non sabemos que significan.

{ 13 comments }

Unha flor máxica nas ruínas de San Miguel de Couselo

7 / February/ 2010

in Notas arqueolóxicas, Paparotas & Co

A ubicación das ruínas de San Miguel de Couselo. Fotos: Sole

Un texto de 1609 que levaba meses intrigándome:

“San Miguel de Goncelo, monasterio antiquísimo que, según dicen, fué de los primeros que hubo en Galicia; está media legua de Caldas de Rey y tres leguas de Pontevedra, en una montaña asperísima. Anejóse a San Martin el año de mil y trescientos y nouenta; está ahora la iglesia en pie y vense las ruinas de los claustros, que están haciendo demostración de una grande antigüedad”.

O Padre Yepes, na súa Historia Xeral dos Bieitos, deixounos escrito a existencia deste mosteiro no actual concello de Cuntis, do que os frades conservaban na súa tradición oral que fora dos primeiros en ser creados no reino de Galicia. Un mosteiro cun claustro, ou ao melor algún máis, pero sometido á ruína absoluta xa hai catrocentos anos. Na viaxe á Alta Idade Media na que levamos metidos varios meses quixemos buscar o lugar. Lera isto nun texto que escribira Héitor Picallo nunha revista de arqueoloxía e quedara co conto.

Por riba de Couselo suben ladeiras ata o monte Xesteira e a Foxa Vella. Alí enriba está a Pedra da Aguia, e un Monte Castelo ao que aínda non subimos. A media ladeira, as supostas ruínas do mosteiro.

-Non o van atopar -díxonos un home.
-Onde está só o sabemos os de acó -díxonos unha muller.

Por fortuna, atopamos a Manolo. Montouse connosco no coche e un pouco máis e non damos saído da pista de terra que leva ao lugar, anegada polos torrentes de auga deste inverno. O Masteiro, que é así como coñecen o lugar na aldea de San Miguel de Couselo, é unha ambigua ladeira. A pista que nos leva pasa por riba do recinto arqueolóxico. Hai algúns carballos bastante vellos que se cadra viron as ruínas aínda en pé. O que se aprecia de primeira ollada son unhas terrazas entre dous ríos, próximas a unha fermosa fervenza, no medio do piñeiral. Eis a localización.

-Aquí estaba a igrexa vella, pero xa non se ve nada -di Manolo.
-Vese, vese -contéstolle, meténdome entre as silveiras. Hai plataformas, vultos pétreos baixo a frouma, e un camiño fondo que leva a ningures, machacado por a pista de terra que pasa por riba do mosteiro.
-Antes, por ese camiño onde estás -apunta Manolo- subían aos defuntos en padiola para os soterraren aquí. Unha vez os portadores tropezaron e caeu o morto, con tan mala fortuna que quedou sentado mirando para os acompañantes. A xente colleu tal medo que escapou. Destoutra banda da pista -sinalou para enriba- morreu unha moza, Consuelo, hai 20 anos. Envorcou co tractor. E desa banda da dereita está unha finca á que lle chaman os Bens de San Xoán. Chámanlle así porque ti agora non ves nada, só ves piñeiros, pero alí estaba a cabeceira da igrexa, e había unha capela dedicada a San Xoán, e doárona para que se puideran celebrar as festas de San Xoán e as romerías alí.

Observamos o bosque, o bosque pechado e mesto, onde Manolo debuxa coa man os espazos que el nunca viu, que xa non existían cando el era neno. O abraiante é como na memoria popular está moi clara a localización e a estrutura do edificio que non vemos. El mírao a través da tradición oral. Tremendo. Por seguilo, tentamos imaxinar unha antiga igrexa románica, se cadra do século XII, e as xentes que nela se soterraban e as festas que se celebraban. Só vemos carballos, piñeiros, frouma, silvas. É o mosteiro invisible, aínda cravado na tradición popular.

De aquí baixáronse as pedras -apunta Manolo, para a igrexa actual de San Miguel. No adro da igrexa aínda queda algo, e outras leváronas. Logo, ao baixarmos, vemos este capitel tirado no adro. Unha peza do mosteiro invisible de Couselo.

Pero Manolo tarda en contarnos unha lenda fascinante dese mosteiro que el ve como se estivera erguido, cos muros de pedra e os arcos dos claustros e os parroquianos e nós só imaxinamos lendo as sombras na terra.

-Nese momento entre a noite e o día, cando vai amencer, no medio desta fraga podíase ver unha flor. E esa flor abríase só durante ese momento, e logo volvía pechar todo o día. Así o vía a xente de Couselo que subía ao monte a traballar. A flor sinalaba o sitio no que estaba soterrado un corpo santo.

Baixamos picar algo a Cuntis. Nunha taberniña preto das termas comemos croquetas e croca. A taberneira é íntima do historiador local, Héitor Picallo. Ela ofrécese amablemente a chamalo para aclararnos as dúbidas.

-Estaríamos encantados de convidalo a un café se el quixese vir.

Héitor vive preto do bar e non lle importa baixar a falar cuns case descoñecidos -unha vez falara con Xurxo-interesados na historia local. Senta na mesa e conversamos, acompañando as palabras cun agasallo de saborosas flores de entroido para acompañar os cafés. Das súas palabras xorden moitos máis mosteiros invisibles, antigos cenobios mixtos da terra de Cuntis. Ficamos enganchados nas súas palabras. Volveremos a Cuntis.

{ 8 comments }

Un acto de xustiza para Luania

19 / January/ 2010

in Notas arqueolóxicas

-Non lle fai xustiza -sentenciou o meu irmán- as fotos do teu blog non lle fan xustiza a este lugar.

Estabamos cunha néboa pecha, e para máis coas últimas dedas de luz antes de volverse unha crúa noite de inverno. E atoutiñabamos entre as pedras voantes do castelo de Luania, berce da serie República de Homes Libres, con coidado para non despeñarnos nas caídas ao redor do recinto, a piques de prender os leds, no medio dun espeso mar branco que lle confería aires mitolóxicos ao lugar. Contamos cando menos cinco habitacións, casoupas de muros grosos, naquel castelo. E acordei. Tiñamos fotos novas de Luania, tiradas cun gran angular 12-24. Viñeramos aquí nun día tamén de frío atroz -sempre que imos a Luania vai un frío ou vento mortal, ou a noite chega antes, non se rían- , pero con luz, como para tirar unhas boas fotografías. É certo, as anteriores, feitas cun camariña de angular diminuto, non valían para moito.

Esta foto de Sole que abre o post xa describe mellor o castelo e as súas ruínas. E vouvos contar algo. Como sabedes, estes meses estou andando por moitas destas fortalezas do alto dos montes, castelos esquencidos, ausentes da documentación, que se poden remontar ata o reino suevo nalgún caso, e noutros a un momento moi concreto da nosa Historia do que xa vos falarei. E xa podo dicir algo: este lugar é un privilexio. Con diferencia, é o mellor conservado de todos, da maior parte dos recintos arqueolóxicos galegos que coñezo; se cadra porque vivíu máis de mil anos no esquecemento, só pisado por nenos pastores. As duras condicións climáticas do lugar impediron que sobre as ruínas medrara a vexetación. Aquí, nestes muros simplemente esmorecidos, neste recinto extraordinariamente ben preservado, está unha parte esquencida da nosa HIstoria. Agardando.

{ 7 comments }

Os tesouriños dos muros

13 / January/ 2010

in Notas arqueolóxicas

Xurxo Ayán publica A fiestra valdeira en Galicia Confidencial:

En cada parroquia galega existe unha casa que foi para arriba porque os seus inquilinos toparon por sorte cun tesouro na reforma do edificio. (…) Nunha capa máis epidérmica dos muros existían, como diciamos, eses vans a xeito de alacena, ás veces forrados en madeira con portiña ou sen ela, no que se acobillaban obxectos de toda clase. Se visitades unha aldea abandonada, fixádevos nas ruínas das casas campesiñas e daredes sempre con evidencias destas verdadeiras fiestras valdeiras

Ler máis

{ 0 comments }

Vaidades e caprichos no castelo de Pambre

10 / January/ 2010

in Diario, Notas arqueolóxicas, Roteiros

Sempre quixen ir alí, desde a primeira vez que visitei o castelo de Pambre hai moitos anos. Cando observas a famosa fortificación -que agora se atopa no periodo máis crucial da súa etapa recente-, xusto enfronte, da outra banda do río Pambre, no alto do monte é doado apreciar un recinto arqueolóxico, cuberto de vexetación; parece vixiar desde a altura inmediata os habitantes do castelo. É o castro de Remonde. ¿Que se vería do castelo de Pambre desde alí? Queremos sabelo.

Un amable paisano dime por onde meternos ata o castro.

-Disque no tempo dos mouros -engade o señor sen eu preguntar- os mouros de Pambre estaban enfrentados cos mouros do castro. E os mouros do castro, á súa vez, estaban berrados cos das dúas mámoas que hai aló enriba -sinalou unha lomba tras del.

O señor bótache un riso.

-Éranche tempos complicados, eh?

Seguimos as indicacións do veciño de Remonde [ver a localización no mapa] chegamos ata a corredoira que entra nun bosque autóctono, ben indicada por este graffiti.

Fotos: Sole

Á esquerda deixamos a impoñente muralla do castro, inzada de carballos e xestas, dando a volta ao redor da fortaleza da Idade do Ferro. Ao chegarmos un chan, vemos algo emocionante.

Entre os piñeiros, xurden unhas almeas da torre do Homenaxe, como unha árbore máis na lomba do monte.

Ao achegarmos, vemos unha nova perspectiva do Castelo de Pambre, que pouca xente busca ou atopa. Unha perspectiva que nos fai ver unha nova dimensión do castelo, comprendelo doutro xeito. Desde aquí obsérvase a enorme masa que ocupa a torre da homenaxe en relación ao resto do recinto. Tamén o que deberon ser as orixes do lugar, que nós xa apreciaramos cando andiveramos polo seu interior. Este debeu ser un castelo roqueiro, unha torre chantada entre penedías graníticas, con grandes desniveis ao seu redor. As obras medievais e a perspectiva coa que o vemos encubren que era un pequeno niño de aguias no seu momento.

Pero cando miramos con calma as defensas medievais levantadas polos Ulloa no XIV, comezamos a descubrir detalles que a típica vista do castelo non desvelan. Detalles humanos, detalles psicolóxicos. Fixádevos ben.

En primeiro lugar, como vedes á dereita, a gran cerca que rodea a torre da homenaxe non ten en todas as partes a mesma altura. É unha sorte de decorado militar! A altura da muralla e a complexidade da súa decoración é notablemente máis alta pola parte máis pública, pola parte que coñecemos de sempre, preto da cal pasaba o camiño real e os visitantes chegaban ata a fortaleza. Gonzalo de Ulloa aforrou uns maravedís recortando a elevación da muralla pola banda do río, o desfiladeiro e o castro, onde ninguén a podía ver, e dotándoa de menos decoración.

O segundo aspecto ben curioso é esa xaneliña gótica no centro da torre da Homenaxe, feita só para os habitantes de dentro, e non para lucir, xa que non podía ser vista. Os propietarios do castelo construírona só para eles. É un ornato, en realidade, interior, que lles permitía asomarse a unha paisaxe fermosa. En plena Idade Media, xa existía o pracer da observación. Neste caso, construída como un capricho íntimo.

Ou, ao mellor, para insultarse dignamente cos inimigos, os mouros do castro de Remonde.

Aquí tamén podes ver a nosa viaxe fotográfica ao interior do castelo de Pambre.

{ 11 comments }

Estrelas e lúas para protexer o gando da Galicia central

9 / January/ 2010

in Diario, Notas arqueolóxicas, Roteiros

Fotos: Sole

Na Galicia central repitese un motivo de xeito constante, nos tímpanos das igrexas, nos escudos heráldicos, e tamén nos dinteis das portas. A Lúa e o Sol, o Alfa e o Omega, o principio e a fin. Non sei se alguén estudou en detalle as raiceiras da moita repetición deste motivo artístico. Pero o outro día, en Toques, na aldea de Paradela, sorprendeunos moito este dintel, na chamada Casa de Prieto [localización], un antigo casal en camiño da ruina. Estes humildes gravados amosan a lúa (coas puntas cara abaixo, unha forma habitual nas máis antigas imaxes) e as estrelas (unha delas de cinco puntas) a unha banda da cruz. Da outra, un boi. Toda unha chamada, bastante insólita, á protección e á influencia dos céos na agricultura. Este dintel e fachada debe ser, como mínimo, do XVI, e eu botaríalle sen medo aínda un ou dous séculos máis para atrás.

{ 2 comments }

Repúblicas de Homes Libres: o castelo de Ínsua

19 / December/ 2009

in Diario, Notas arqueolóxicas, Roteiros

Fotos: Sole

Aínda que non temos tempo nin para mirar aos lados (literalmente), as viaxes de produción fotográfica permítennos facer algún alto para explorar sitios para a serie Repúblicas de Homes Libres. Aquí estamos vendo o mundo (encarnado na ría de Muros e no río Tambre) desde o Castelo de Ínsua, na Serra de Outes, unha aillada fortaleza nun monte espectacular que os cabestros da forestal ou de montes ou da nai que os fixo destrozaron chantándolle unha caseta por riba. Desde aí vemos o mítico castelo de Luania (onde estou sinalando na foto) e a ubicación das ruinas do mosteiro de Cuarenza, pero tamén ese impresionante penedo da segunda foto, a Pedra Serpal. Como non se ve ninguén ao carón que sirva de referencia, parece pequeno, pero é enorme. E debe estar cheo de lendas.

Seguimos. Lembrade que cando menos nos faltan dous ou tres episodios da serie por contar. Será en febreiro ou marzo.

{ 12 comments }

A Veiga: un puzzle histórico nas fachadas

17 / December/ 2009

in Diario, Notas arqueolóxicas, Roteiros

Ao paseares polas bonitas aldeas do concello ourensán e montañés da Veiga, entre as cousas sorprendentes é descubrir que as casas están feitas e refeitas con anacos de casas anteriores. En si isto non é nada raro: lévase facendo toda a vida en todas partes.

O raro é que as pedras destas casas están gravadas, e vese ben claramente que son de construcións anteriores. Moitas delas cheas de cousas. Teñen cabezas esculpidas (hai moitísimas cabezas) pero tamén están repletas doutros tipos de simboloxía algo máis enigmática, con figuras, animais, cruciformes, trisqueis. É como se nalgún momento da Historia alguén se encargara de destruír as antigas igrexas altomedievais, ou outro tipo de edificios mesmo anteriores, e os perpetradores se repartiran o botín das pedras máis nobles. Non o sabemos. Pero neste concello aplicáronse ben.

Ao facelo, ademáis, sabían que non era calquera pedra: reinstalándoas nas súas fachadas ou nas cornas das casas estaba reinterpretándooas, continuando o sentido máxico que deberon ter nas súas antigas ubicacións. Esas cabezas que veredes no interior do post, pola disposición que teñen, deben funcionar como protectores domésticos seguro. E un paseo por varias aldeas permite diferenciar dous estilos de baixorrelevo, un de trazo máis fino e máis amplo, feito sobre un granito máis claro, e outra algo máis profundo e tosco. ¿Épocas, artistas, fins diferentes? Non teño datos que satisfagan a miña/vosa curiosidade, pero son doados de apreciar nas fotos.

No interior do post volas ensino.

[continuar lendo…]

{ 2 comments }

Un convite a todos os lectores de Capítulo Cero este venres 11 no castro de Viladonga

9 / December/ 2009

in Diario, Notas arqueolóxicas, Roteiros

Estes días case non actualizo o blog porque no pouco tempo libre que teño estou mergullado na produción da exposición Ao pé do lar que estamos a producir para o Fórum Gastronómico de Santiago 2010 e que se poderá visitar en febreiro no Museo do Pobo Galego. Son días intensísimos, nos que facemos unha auténtica viaxe interior aos interiores de Galicia, viaxamos ao máis íntimo dos fogares do noso país e atopamos marabillas nos lugares máis insospeitados. Somos privilexiados que descubrimos os tesouros que gardan as familias na súa intimidade doméstica, abraiados coa xenerosidade e a paciencia da xente. Xa vos daremos máis datos.

Pero queremos propoñervos algo especial para liarvos tamén a todos vós na exposición, se vos apetece, porque cremos nos proxectos colectivos, nos proxectos que son, de xeito directo e indirecto, creados por moitas persoas e porque todos os que ledes Capítulo Cero -algúns mesmo desde decembro do 2003, xa van anos- sodes tamén inspiradores deste proxecto. Para Ao pé do lar, precisamos unha fotografía dun castro cheo de xente. Así que contactamos co Museo de Viladonga e a Asociación de Amigos do Museo, que nos van axudar a realizar unha fotografía colectiva do Castro de Viladonga, en Castro de Rei (Lugo). Sería para nós unha gran alegría que te uniras, ti e quen ti queiras, á foto. Precisamos canta máis xente mellor. E non te preocupes: non te imos vestir de Obélix nin poñer unha barba postiza ou darte un caxato druídico en plan celtopop (outra vez será, hehe). Vén de paseo e con gañas de rir. E se podes vir con máis xente, mellor que mellor. Será este venres 11 de decembro de 2009 ás 15:30 h. . Aquí podes consultar a localización do castro e este é o web oficial do Museo.

Para os que non son de Lugo, fica algo lonxe, pero non tanto (75 min desde Santiago, ídem desde A Coruña), pero pode ser unha gran excusa para coñecer un dos castros máis interesantes de Galicia, saudarnos e tomar un licor café.

{ 24 comments }