A Pelotiña: unha nova fortificación castrexa en Rianxo

En Galicia hai que ser moi cautos con como se din as cousas. É mellor non dicir nunca “o primeiro”, o “pioneiro” porque neste país sempre hai alguén que xa antes fixo, ou xa antes que ti sabía sobre ese aspecto, lugar ou coñecemento que se quere dar a coñecer. Sen embargo, Galicia é aínda un territorio moi propicio e á aventura e á emoción arqueolóxicas das descubertas, e iso é un marabilloso aspecto de popularización da arqueoloxía que non se debera desbotar. Descubrir segue a ser algo marabilloso para as persoas. Xa que logo, non é nada raro localizar a día de hoxe novas estacións de petróglifos ou mámoas…realmente só se trata de querer. Outra cousa son xacementos máis grandes e monumentais, coma os castros. Especialmente en territorios tan explorados arqueoloxicamente coma o Barbanza, ou Rianxo. Estes grandes recintos en teoría case sempre xa están localizados. Pero o alucinante é que mesmo en Rianxo hai marxe para que aparezan novos e importantes recintos arqueolóxicos.

Localización do novo castro.

Esta fin de semana visitamos un novo recinto castrexo localizado na parroquia de Asados, sobre a aldea da Somoza [ficha e localización en patrimoniogalego.net]. Como digo, moi posiblemente entre algunha xente de Rianxo xa circularía o coñecemento deste recinto castrexo (o noso amigo Carlos falounos, por exemplo, duns profesores de Leiro que falaban do lugar nos 80), pero o grave é que non figura nin no PXOM de Rianxo nin na bibliografía xenerada en relación aos achados arqueolóxicos da autovía do Barbanza, que pasa exactamente ao carón do sitio arqueolóxico, que interpretan o monte no que se atopa o castro exclusivamente como unha canteira. Isto leva a pensar no rigor con que están feitos os documentos urbanísticos. Isto provocou, posiblemente, que o sitio arqueolóxico que hoxe presentamos chegue ata nós nun estado absolutamente deplorable. Eu creo que é o castro máis desfeito que me teño atopado en moito tempo, pero iso non resta o seu valor histórico, senón que máis ben nos dá premura por comunicalo, para evitar a súa destrución final.

O castro no mapa de pendentes

O amigo Elixio Vieites envioume por correo electrónico unha referencia no mapa de pendentes que levaba a pensar que había algo alí enriba, pero as fotos aéreas non deixaban a cousa clara. Pero foi forzar os materiais LIDAR para observar que, efectivamente, alí había algo que levaba a pensar nunha acrópole, nun recinto defensivo que respondía militarmente á configuración do monte.

O recinto está concebido con carácter defensivo. Apréciense os restos de doble muralla

Topografía do monte. Observade como no eixo norte-sur o ascenso é máis gradual e como aí, no norte e o sur, se concentran as estruturas defensivas existentes (A: Doble muralla; C: Posible bastión)

En primeiro lugar, a existencia dun engrosamento do perfil da muralla na zona norte, no que o recinto non seguía a curva máxima de caída do monte, e tamén especialmente no sur, onde a poliorcética estaba ben clara. Un doble parapeto protexía unha zona especialmente vulnerable, no que a caída era moi grande.

Ao chegarmos aló enriba, observamos que as observacións do LIDAR eran extremadamente precisas, recoñecendo as mínimas alteracións do terreo. Non é un castro para calquera: aínda que a diferencia de desnivel entre a croa e a ladeira é perceptible con facilidade, as murallas só se advirten con claridade nas zonas norte e sur, alí onde fixeron falta máis traballos defensivos.

Límites da croa (onde están os compañeiros)

O castro está literalmente desfeito. Eu non sei que raio de maquinaria meteron alí, pero literalmente “triturou” a pedra, rebentando todo, murallas, parapetos e todo. O monte foi unha pedreira histórica, pero a xulgar pola diferencia entre a foto do 56 e as actuais, o proceso degradativo principal é contemporáneo.

O que queda da muralla principal

Sobre a importancia do castro da Pelotiña
Sen embargo, o sitio arqueolóxico é importante para comprender a Idade do Ferro na área. Ata agora, os castros ubicados no val de Asados atopábanse ao norte deste val, pero a ubicación da Pelotiña “completa” a configuración castrexa deste territorio, xa que a súa localización privilexiada permite controlar tanto o esteiro do Ulla como o val de Asados e a ría de Arousa. Agora ben, a súa distancia con respecto a zonas de produción agraria e mesmo ríos levan a pensar nunha cronoloxía bastante temperá para este sitio arqueolóxico: Bronce Final, Ferro I…un lugar que está nas orixes da cultura da Idade do Ferro, e rodeado de petróglifos e mesmo de achados de depósitos de armas da Idade do Bronce e outros materiais (o casco de Leiro foi localizado ao fondo do estreito val que parte deste outeiro ata o río Ulla, e antes, nun agro, téñense atopado depósitos de puñais.

Como digo, non sabemos se este castro foi publicado nalgún folleto ou revista que descoñezamos. Pero si sabemos que non existe oficialmente no PXOM de Rianxo e, polo tanto, o pouco que queda aló enriba, na Pelotiña, corre un serio perigo. Se alguén ten máis información sobre este lugar non dubide en incorporala nos comentarios. Pola banda de patrimoniogalego.net procederemos a informar ás autoridades sobre a localización do lugar.