{"id":33711,"date":"2020-06-12T09:47:39","date_gmt":"2020-06-12T07:47:39","guid":{"rendered":"http:\/\/www.manuelgago.org\/blog\/?p=33711"},"modified":"2020-06-12T09:47:39","modified_gmt":"2020-06-12T07:47:39","slug":"cando-unha-paisaxe-volve-falar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.manuelgago.org\/blog\/2020\/06\/12\/cando-unha-paisaxe-volve-falar\/","title":{"rendered":"Cando unha paisaxe volve falar"},"content":{"rendered":"

O castelo de Portomeiro desde o aire. Foto: Jos\u00e9 Manuel Costa<\/em><\/p>\n

O 27 de marzo de 2010 publiquei unha historia en Cap\u00edtulo Cero sobre o fascinante castelo de Portomeiro<\/a>o fascinante castelo de Portomeiro<\/a>. Chegara a el a partir dunha minuciosa disecci\u00f3n do territorio ao car\u00f3n de Santiago na procura de castelos de \u00e9poca tardoantiga e altomedieval. O que nos atoparamos no alto de aquel monte de Val do Dubra era un recinto moi afectado por obras e prantaci\u00f3ns, pero que a\u00ednda as\u00ed, sorprendentemente, permit\u00eda observar numerosas estruturas en superficie. Os blogs non s\u00f3 son espazos de publicaci\u00f3n, sen\u00f3n espazos de conexi\u00f3n. Aquel post valeu para espertar o interese de Mario Fern\u00e1ndez Pereiro, o estudante de doutoramento que posteriormente elaborar\u00eda a primeira tese de doutoramento de Galicia sobre a arqueolox\u00eda das fortificaci\u00f3ns tardoantigas e altomedievais. Anos despois, Mario Fern\u00e1ndez volver\u00eda a Portomeiro para realizar esta intervenci\u00f3n arqueol\u00f3xica que conto aqu\u00ed. Baixo a direcci\u00f3n cient\u00edfica de Jos\u00e9 Carlos S\u00e1nchez Pardo e a asistencia tam\u00e9n do arque\u00f3logo Fran Alonso Toucido, de Tempos Arque\u00f3logos, realizaron unha intervenci\u00f3n destinada a comprobar que pod\u00eda estar gardando esta fortificaci\u00f3n. Esta reportaxe \u00e9 froito de pasar con eles unhas cantas horas na intervenci\u00f3n. <\/p>\n

Publicado orixinalmente en culturagalega.gal o 9 de xu\u00f1o de 2020<\/em><\/p>\n

Ao car\u00f3n de Compostela hai unha paisaxe oculta e perdida no tempo. Toda ela xira ao redor do r\u00edo Tambre, nun fermoso e moi pouco co\u00f1ecido can\u00f3n que comeza na Ponte Albar (entre Trazo e Santiago) e remata na de Portomouro (Val do Dubra). Entre plantaci\u00f3ns de eucaliptos, canteiras, encoros hidroel\u00e9ctricos, minas e concentraci\u00f3ns parcelarias sobreviven case de milagre unha serie de testemu\u00f1as dun mundo perdido entre a Antig\u00fcidade tard\u00eda e a Idade Media, ata agora nunca interpretadas no seu conxunto. A escavaci\u00f3n no Val do Dubra do castelo de Portomeiro, unha fortificaci\u00f3n excepcionalmente ben preservada no coraz\u00f3n desta paisaxe, por parte do grupo S\u00edncrisis da Universidade de Santiago de Compostela, est\u00e1 a revelar a viveza dunha \u00e9poca decisiva para a historia do pa\u00eds.<\/strong><\/p>\n

Unha boa parte do que Galicia \u00e9 hoxe en d\u00eda d\u00e9bese a un per\u00edodo que segue a ser moi pouco co\u00f1ecido. Desde a fundaci\u00f3n do reino de Galicia por parte dos suevos ao final do Imperio Romano ata os importantes cambios pol\u00edticos derivados da irrupci\u00f3n do poder musulm\u00e1n na Pen\u00ednsula Ib\u00e9rica, as fundaci\u00f3ns mon\u00e1sticas e novos poderes feudais ou o nacemento da rede de parroquias do pa\u00eds na Alta Idade Media. As fontes hist\u00f3ricas escritas son escasas e a historiograf\u00eda sobre a \u00e9poca prestou m\u00e1is atenci\u00f3n a outros territorios ib\u00e9ricos. Pero nos \u00faltimos anos, a arqueolox\u00eda est\u00e1 facendo que as pedras e os xacementos conten o que non chegou a trav\u00e9s dos pergameos, e redescubrindo as trazas que ese dilatado per\u00edodo de seiscentos anos deixou no pa\u00eds.<\/p>\n

A paisaxe calada<\/b><\/p>\n

Jos\u00e9 Carlos S\u00e1nchez Pardo, profesor na Facultade de Historia da USC e director cient\u00edfico da intervenci\u00f3n, sube ao alto dun penedo, no castelo de Portomeiro, e comeza a sinalar percorrendo a maxestosa paisaxe. “No centro est\u00e1 o Tambre, que xoga un papel moi importante na Idade Media como delimitador pero tam\u00e9n como axente econ\u00f3mico e referente. Da outra banda do r\u00edo, ves al\u00ed enfronte Castro Maior, no que foron localizados materiais da Antig\u00fcidade Tard\u00eda ou da Alta Idade Media, e que cremos que pode estar conectado de alg\u00fan xeito con Portomeiro. E desta banda do Tambre, na ribeira, atop\u00e1base o mosteiro de Novais, que explotaba pesqueiras. E aos p\u00e9s do castelo os veci\u00f1os nos falan de continuamente de pontes e zonas de paso do r\u00edo”. E a\u00ednda poderiamos dicir m\u00e1is: indo m\u00e1is al\u00e1 do que permite a vista, aos p\u00e9s de Castro Maior, est\u00e1 a mota do Lamascal, unha fortificaci\u00f3n terreira medieval e, de novo desta banda do val do Dubra, no moi lonxe de Portomeiro, at\u00f3panse os sartegos escavados na rocha da Pedra do Home, tam\u00e9n do tempo altomedieval. Por que se d\u00e1 esta singular concentraci\u00f3n de restos desta \u00e9poca? <\/p>\n


\nSondaxe superior en Portomeiro. Foto: Sole Felloza<\/i><\/p>\n

Esta \u00e9 a pregunta que se fan os arque\u00f3logos, na procura dunha chave que axude a entender o por que desta paisaxe ao redor do Tambre. E todo est\u00e1 por facer. As xornadas pasadas por este xornalista na escavaci\u00f3n de Portomeiro permite comprender como se constr\u00fae ese co\u00f1ecemento arqueol\u00f3xico. Os membros do equipo formulan continuamente conxecturas e hip\u00f3teses en voz alta, interpretando todo o que lles vai aparecendo entre as estruturas que emerxen, os materiais que desenterran e a paisaxe que observan ao seu redor cando fan un descanso. Moitas das ideas entran dentro do campo do especulativo e disc\u00fatense informalmente, algunhas dialogan con publicaci\u00f3ns recentes doutros investigadores ou se expo\u00f1en de maneira informal aos colegas que ve\u00f1en de visita. Nas escavaci\u00f3ns arqueol\u00f3xicas as ideas corren de maneira moito m\u00e1is fren\u00e9tica do que o ritmo de traballo, meticuloso e moi concreto, poder\u00eda facer pensar. Algunhas das hip\u00f3teses iniciais vanse descartando ao cabo dos d\u00edas, conforme as estruturas e os materiais falan cada vez de maneira m\u00e1is clara, e comezan a emerxer novas preguntas que non poder\u00e1n ser contestadas polo momento. S\u00f3 un pequeno conxunto de interpretaci\u00f3ns cristalizar\u00e1, dentro dun tempo, nos informes e artigos que estes cient\u00edficos publicar\u00e1n sobre o castelo, tralo o estudo sosegado en laboratorio de todos os datos. <\/p>\n

Durante a primeira semana de xu\u00f1o, o equipo arqueol\u00f3xico gabeou a diario as fortes pendentes que conducen ao castelo de Portomeiro, un outeiro gran\u00edtico de grandes penedos cinguido por unha muralla de pedra derrubada. A primeira vez que Mario Fern\u00e1ndez Pereiro -outro arque\u00f3logo do equipo e autor da primeira tese publicada en Galicia sobre as fortificaci\u00f3ns deste misterioso per\u00edodo- subiu ao Castelo, decatouse de inmediato que non encaixaba na definici\u00f3n habitual dos castros. Porque ata ese momento, nos rexistros oficiais e na bibliograf\u00eda, Portomeiro era un xacemento da Idade do Ferro. Por\u00e9n, canda a gran presenza de fragmentos de t\u00e9gula (a tella plana que chega a Galicia en \u00e9poca romana) e tella curva, apreciaron un gran n\u00famero de construci\u00f3ns rectil\u00edneas que aparec\u00edan xa, a simple vista, na superficie. Todo isto era moi singular na arqueolox\u00eda galega. Fern\u00e1ndez-Pereiro xa escavara en 2018 xunto con outro dos arque\u00f3logos do equipo de Portomeiro, Francisco Alonso Toucido, outra fortificaci\u00f3n en altura con paralelos a esta: o Faro de Budi\u00f1o, no Porri\u00f1o. <\/p>\n

Os dous tempos<\/b><\/p>\n

Os arque\u00f3logos prantexaron tres sondaxes sobre o terreo. No primeiro momento dirix\u00edronse a unha singular estrutura ben conservada e que sobresa\u00eda, entre os derrubes de pedras: unha porta na muralla. Desvelaron o lenzo de muro que a rodeaba, cun tipo de paramento pouco frecuente. Atoparon unha estreita pero s\u00f3lida porta presidida por d\u00faas grandes laxes a modo de xambas. A sondaxe permitiu observar que a entrada estaba abucinada, \u00e9 dicir, anche\u00e1base cara o interior, cunha intenci\u00f3n claramente defensiva. O segundo dato foi un intrigante detalle que marcar\u00eda a pauta de toda a semana. A muralla fora constru\u00edda sobre un derrubo anterior, revelando da existencia de cando menos d\u00faas fases de uso deste singular espazo. Pero de que se trataba? Dun castro? Neste modelo dixital da sondaxe podes co\u00f1ecer os principais datos obtidos na porta. <\/p>\n

\n