Interrogantes nos límites do Imperio

Last updated on 12 / Marzo/ 2012

Foto: Sole

Estamos en Mónaco. Desde estas alturas, obsérvase a cuncha urbana do Principado. Máis acó, nas encostas, as manchas azuis das piscinas dos chalés brillan con esta docísima luz do Mediterráneo da Costa Azul. Máis alá, levántanse as torres que se concentran no centro de Mónaco, edificadas durante o boom construtivo dos 80 que fixo que o pai do actual príncipe fora chamado con sordina nos círculos sociais da Costa Azul como Rainiero O Construtor. Tan propio do libreto de opereta que é Mónaco, a Oficina de Turismo do Principado adoptoulle tamén o nome a Rainiero e hoxe predícano así nos tours do pazo oficial. Rainiero o Construtor. O erguidor de pisos a tropecentos dólares o metro cadrado.

Foto: Wikipedia

Onde nós estamos, presidindo toda a cuncha de Mónaco, outro gran construtor ergueu, hai dous mil anos, o seu triunfo. Hoxe, despois de ser canteira e castelo, aínda destaca enormemente sobre o seu contorno. É o trofeo de La Turbie, unha das máis descomunais obras de propaganda romana. Augusto mandou erguer aquí un descomunal monumento para demostrar o seu trunfo sobre as tribos ligures que vivían de aquí para arriba, nos Alpes Marítimos. Aló están enunciadas, nunha inscrición, todos os pobos vencidos polo primeiro emperador romano. Pero La Turbie non está no cume dalgunha montaña deses vales vencidos a sangue e lume. Non. La Turbie está ao carón da vía romana que levaba de Italia á Galia e aló onde podía ser visto polos barcos que cruzaban o Mare Nostrum. Aos galos vencéraselles aló enriba, pero triunfábaselles acó abaixo, cabo do mar, o camiño máis rápido. Así que Augusto ergueu en La Turbie un monumento fascinante para conmemorar a súa gloria. Era algo relativamente habitual entre os conquistadores romanos. Pompeio ergueu un similar, tamén, entre os pasos dos Pirineos, desaparecido durante moito tempo, e logo mudado en abadía.

Estamos aquí porque teño unha gran curiosidade por coñecer un dos monumentos augusteos en mellor estado. Cando pasamos por La Turbie, haberá un par de anos, quixen parar acó alentado polas noticias que aparecían en prensa. Desde o ano 2007, un equipo de investigación dirixido por Fernando Acuña Castroviejo e Raquel Casal, catedrático e profesora titular respectivamente da Facultade de Historia da USC, estaban prospectando nun dos contornos arqueolóxicos máis fascinantes (e machacados pola modernidade) de Galicia: a desembocadura do Ulla. Entre as declaracións en prensa, sempre aparecía unha referencia ao que, se cadra, era a angueira principal do equipo científico: localizar a mítica a Turris Augusti, a Torre de Augusto.

Algunha vez téñome referido no blog ao espellismo que supón centrarnos en procurar as fontes clásicas. Eu sempre penso o mesmo por dentro: por cada historia escrita nas fontes clásicas romanas sobre Galicia, temos miles de historias anónimas por descubrir, ou que nunca descubriremos. Vivimos na ambivalencia: de algún xeito, fascínanos atopar os vínculos entre os textos e a realidade, como se ao facelo apreixaramos entre as mans un anaco de texto. E é imposible sustraerse a esa fascinación. Dos lugares míticos expresados nos textos clásicos, dos oestrimnios e os saefes, de Lambrica, do Magnus Portus Artabrorum, das aras sestianas e da Turris Augusti téñense verquido centos de páxinas no noso país desde o século XVII. E seguirase.

Poñamos en antecedentes. Hai un texto dun xeógrafo clásico, Pomponio Mela, contemporáneo do emperador claudio. Morreu aproximadamente contra o 47 d.C. e escritor de De Chorographia, un tratado xeográfico do mundo. Aquí dise o seguinte:

Flexus ipse Lambriacam urbem amplexus recipit f luvios Laeron et Ullam. Partem quae prominet Praesamarchi habitant, perque eos Tamaris et Sars flumina non longe orta decurrunt, Tamaris secundum Ebora portum, Sars iuxta turrem Augusti titulo memorabilem.

Que se traduce do seguinte xeito:

A badía da cidade lambriaca recibe a aperta dos ríos Lérez e Ulla. A parte que sobresae é habitada polos Praesamarcos, por onde non lonxe desembocan os ríos Tambre e Sar, o Tambre polo porto de Ebora, o Sar xunto á Torre de Augusto, monumento memorable.

A Torre de Augusto, monumento memorable. Na parquedade habitual de Mela, esta descrición non é unha parvada. Sabemos que as Torres de Augusto conmemoran as conquistas do emperador, pero a súa posición non é casual. Ao chegaren as tropas ao Occidente, e dominaren os territorios da antiga Gallaecia, a Torre puidose ter encravado nun lugar importante para facer a súa función propagandística. E ese lugar podía ser o río Ulla, unha das máis profundas vías de penetración natural cara o interior do territorio galaico. A Torre do final da conquista de Hispania. A Torre da fin do mundo.

Agora volvemos ao presente. Estamos en Pena Furada, suando, limpando a superficie do sitio arqueolóxico, coa cara chea de terra ata as cellas. Estou canda David Fernández Abella e estamos vendo voar o drone co que filmamos a escavación e todo o recinto que estamos a investigar.

-Iso precisábao eu -dime David- teño un lugar aí en Cesures…
-Estiveches no da procura da Turris Augusti? -pregunteille sorprendido.
-Si, fumos nós.
-E?

David gardou silencio, abaneando a cabeza. É un home moi prudente.
-Non o sabemos. Pero hai algo…

Ao pouco tempo estabamos meu irmán e máis eu, canda a xente da empresa Argos, encargados da prospección subacuática e superficial do Ulla, voando o drone sobre un outeiro chamado Cortinallas, inmediato ao río Ulla, en Pontecesures. O drone, desde o alto do outeiro, subía e subía, pero non daba collido nin a quinta parte de todo o xacemento que querían investigar. Aquelo era moitísimo máis grande que Pena Furada. E moi intrigante. Desde alí arriba, sinálanme algo enfronte.

Terrazas perimetrais que rodean o outeiro de Cortinallas

Esa é exactamente a desembocadura do río Sar -ou sexa, estamos exactamente onde o texto do xeógrafo clásico diría que está a Turris Augusti. Con David e os seus compañeiros metémonos no mato no que se convertiu o outeiro, inzado de xestas, toxos e matogueira brava. Este espazo estaba sen catalogar e nel aparecen abundantes restos cerámicos, posiblemente de época romana. Eu vinos tamén. Pero o máis estraño de todo é outra cousa: ese outeiro parece ter muros perimetrais de pedra, unha sorte de terrazas moi sólidas e estreitas que percorren alomenos tres das partes do outeiro e que, desde logo, non son terrazas agrícolas. Que raio é isto?

O equipo de Argos son moi cautos, pero non poden evitar fascinarse co que aquí se pode atopar. Sexa o que sexa, parece algo moi estraño.

-Tamén podería ser un porto en bancada -di David. Sábese que en Pontecesures había un importante porto romano, e se cadra este lugar teña que ver con isto. Hoxe o río está máis adiante, pero esas terras de aí abaixo son de aluvión: puido terse sedimentado tanto ata hoxe.

A existencia dun auténtico porto romano sería tamén especialmente relevante, tanto ou máis que a propia Turris Augusti, desde o punto de vista arqueolóxico. Imaxinen: teriamos un espazo privilexiado para saber non só o que chegaba a Galicia senón tamén, e máis importante, o que nós exportabamos. E hai cousas ao seu favor. Imaxinemos que aquí estivo a Torre de Augusto. Os grandes monumentos romanos, cando chegan ao declinio, seguen un proceso similar ao estourido dunha bomba de confeti: os seus restos vanse esparcindo polas casas próximas; os elementos de prestixio convírtense en decoración das igrexas, a súa sombra fica presente en frases perdidas por documentos medievais.

Pero a terra, as casas, os pazos, as igrexas e a documentación histórica da veiga do Ulla gardan silencio sobre a Turris Augusti, creando un auténtico enigma arqueolóxico. O problema é que o lugar vai máis alá da especulación. Esquivando a un manso cabalo que pasta, observamos un terraplén que rodea as Cortinallas. E nun gran muro dunha finca hai sillares de demasiada calidade. Os arqueólogos non poden pasar aínda da fase de conxeturas, pero o tomate está aí.

Os profesores Acuña e Casal, canda Argos, agardan tempos mellores para tentar resolver estas preguntas. Nos últimos trinta anos, este espazo de Pontecesures, o Monte do Porto degradouse por unha política urbanística do ti vai facendo, por unha construción absolutamente salvaxe que modificou para sempre estas ribeiras do Ulla, que gardan máis dun secreto fascinante.

Observo desde Google Earth a confluencia entre o Ulla e o Sar, non deixándome de facer unha pregunta. E se Pomponio Mela tivera razón, e aquí, no punto exacto no que el o describiu nalgún momento entre o 30 e o 40 d.C., tiveramos diante dos narices un dos monumentos memorables que marcou os estremos da fundación dun Imperio, aínda acochado baixo a terra?