Last updated on 25 / Xaneiro/ 2012
O castro de Formigoso. Foto: Alberto Mahía
Aos deuses pasoulles como ao vello Weland do que fala Puck pola man de Rudyard Kipling. Os tempos pasaron e os antigos deuses convertéronse en ridículas sombras do que foron, pero seguiron existindo. Algúns convertéronse en meniños de pedra, e de tanto ollar ao céo que os tapaba mimetizáronse con el.
Aquí, cabo da raia entre Galicia e Portugal, neste estremo sur da provincia de Ourense, deuses e homes cruzáronse ao redor da Vía da Prata e outros camiños que foron percorrendo estas terras secas de xestas xigantes e penedías infinitas. Por eses vieiros chegaron os homes traendo aos seus deuses nos soños; marmullábanos cada vez que un novo sucedido ou un novo territorio acontecía, e mentres os homes durmían, os deuses percorrían as terras novas dotándoas de nomes, de sentidos, ou sentando cabo dos deuses anteriores a pactar que ficaba de cada quen. Galicia xa foi diversa hai miles de anos, e aquí se expresa en innumerables sitios. No anterior post de Deuses e deusas na raia aludiamos a unha lenda de moura, que vai máis alá dos cánones da lenda, expresando rasgos que teñen máis que ver cun ciclo mitolóxico que cos vellos microrrelatos campesiños, e no que un mundo da Idade do Ferro mestúrase coas aristocracias da Idade Moderna. Nesta ocasión imos observar unha fermosa figura que me remitiu un lector de Capítulo Cero, Alberto Mahía, e que localizou nos montes da Mezquita tras seguir as indicacións da súa avoa.
A figura atópase nas proximidades dun castro singular: o castro/castelo de Formigoso, no concello da Mezquita. Unha interesante acrópole que ten toda a pinta de ser do Ferro II, aínda que quen sabe se as súas orixes non se remontan moito máis atrás, como moitos outros castros da contorna. Como moitos dos castros galegos, hoxe comezamos a saber que a chicha -se o tempo non a destrozou moito- está, moitas veces, ao redor das murallas, no exterior. Buscamos como nun pano de man de terciopelo as últimas enrugas que alguén deixou ao tocar o territorio por derradeira vez, antes que todo el barbara e se durmira.
Este petróglifo chámase o Meniño de Pedra; hoxe está esquencido pero non foi así durante séculos, cando esta figura gardou os límites de tres parroquias, Cádavos, Santigoso e Castromil; as parroquias podían terse dividido no castro, como fan moitas veces, pero optaron por facelo aquí, cabo do Meniño de Pedra. A súa cronoloxía, cando menos, para min, é totalmente imprecisa: que foi antes, o límite ou o limitante? O Meniño de Pedra pertence a unha xenea de petroglifos non doadamente clasificables estendidos por todo o país, petróglifos que representan figuras esquemáticas nunha posición moi determinada. Non é o que procuro, a cronoloxía, senón que te deixes levar comigo hoxe a través dos símbolos, nos trazos sutís, e no que conectan ao longo da península e no continente.
O Meniño está cos brazos abertos, de par en par, como se el mesmo fose unha brúxula, orientado o corpo de norte a sur e os brazos de leste a oeste; se o meniño fose un home, estaría orando ao céo. Se este Meniño fose un deus, se cadra estivese representando un xesto amistoso desde a Terra dos Soños, que é a mesma que a Terra dos Mortos:
Vén aquí comigo, aquí estou cos brazos abertos, cabo do sol e da lúa.
Nesta figura, que viste unha sorte de saia pero para a que non é doado definirlle xénero -e se cadra iso sexa así por algo- hai moita máis complexidade que o que aparente. Quero que se fixen nas dúas mans. A da dereita está aberta, pero só parece ter tres dedos; a da esquerda parece un puño pechado. Raro, non? Pois agora observade a figura máis á esquerda deste panel de aquí embaixo.
Trátase dunha curiosa figura gravaba na cuberta do dolmen A Casota do Paramo, nos chans do Barbanza (Boiro). Desde a época de Schulten, esta estraña figura ten intrigado aos expertos que a visitaron. Todo o mundo vén a coincidir que é ben posterior ao propio dolmen, pero a época non é doada de marcar. Manuel Santos ten sinalado unha posible ascendencia da Idade do Ferro, con moitas cautelas. Igual que o Meniño de Pedra e outras figuras de orantes repartidas polos penedos de todo o país, estas figuras son tan estrañas que desconcertan. O intrigante é que, tanto na disposición do puño pechado e a man aberta, que non é unha solución lóxica dunha escultura precaria, senón algo máis complexo de representar, o Meniño de Pedra do Formigoso e a figura da Casota do Paramo sen moi parecidas. Parecen describir o mesmo ¿rito? E estamos a 190 quilómetros de distancia en liña recta entre unha e outra!
Como un besbexo os homes durmen pola noite e os deuses camiñan polo alto das montañas, collendo ideas do feixe e botándoas ao vento.
No anterior panel tamén vedes outras dúas figuras de cronoloxía algo máis clara: galaicorromanas. A superior é unha figura en Bembibre, no Bierzo, tamén de brazos abertos. A máis chamativa é a de abaixo, a dese Cernunnos que abre unhas mans enormes e parece posuír uns cornos ben estraños, unha figura que mestura o animal e o humano, como moitas veces acontece nos deuses. É o Vestio Alonieco, e consérvase no Museo de Pontevedra. A el consagráronse unhas aras en Lourizán, e este baixorrelevo atopouse tamén nas proximidades do achado. Ríos de tinta teñen corrido sobre el, asociándoo a Cernunnos, a Lugh, a deuses do alén que veñen recibir. Ata agora era a máis expresiva representación dun deus vernáculo da vella Gallaecia.
Blanca María Prósper ten interpretado as invocacións dirixidas a este cornudo aperturista. Aras latinas que adoran a un deus de nome celta, Vestio Alonieco.
“Ao deus da Pradeira de Alona”. O ser das pradeiras, dos pastos, do mundo aberto.
Pero hai un detalle tremendamente fermoso no Meniño de Pedra de Formigoso. A súa man dereita, como dicimos, está aberta, pero só ten tres dedos.
Reconstrución aproximada a partir de fotografías do gravado do Formigoso. Manuel Gago
O arqueólogo Manuel Santos advertiu un importante detalle no feito de que só teña tres dedos que, como podedes ver polo arco que trazan, foron deliberadamente definidos así. Esta figura ten atributos non humanos. Convencionalmente, esa man de tres dedos interprétase na arte prehistórica como a figuración da pata dun paxaro. Santos faloume dun símbolo que percorre a arte prehistórica europea: os homes-paxaro. Un dos exemplos máis fermosos non está moi lonxe de aquí, no portugués Val da Foz Côa.
Escena de combate na rocha 3 da Vermelhosa. Dous guerreiros, un deles cun cabalo asociado, con cadanseu gran penes -un deles tatuado- loitan na rocha.
O combate dos homes-paxaro, rexamente armados, con todas as atribucións dos grandes guerreiros. Fixádevos nas mans de tres dedos, por certo, coma o noso Meniño de Pedra do Formigoso. Pero estes homes que parecen ou lembran a paxaros están por todas partes, en saltos cronolóxicos que dan ata medo. O chamán de Siribela, na magnífica área arqueolóxica de Tourón (Pontevedra), tamén parece representar nos seus brazos estendidos (coma sempre), dúas ás ou mans enormes (aprecien tamén o pene).
Foto: Turismo de Pontevedra
…e de volta á Idade do Ferro, na diadema de Mones (Asturias), os guerreiros que cabalgan vanse transformando, igual que na Foz Coa, en paxaros, no seu transo cara o outro mundo, nun tema moi habitual no mundo céltico e que Manolo Rivas contemporizou maxistralmente na súa novela En salvaxe compaña, cos feros corvos de Xallas de Pondal. Os paxaros, transos entre este mundo e o outro. Velaí na Badía de Cardigán, en Gales, onde os paxaros de Rhiannon son quen de matar aos vivos e resucitar aos mortos co seu canto. Aló embaixo, aló atrás, nos nosos soños de morte voamos como paxaros para a eternidade. A morte é liberdade, liberación.
A finais da Idade do Bronce nos territorios nórdicos:
Un día coma hoxe, vexo os estorninos percorreren en bandadas as rúas de Compostela, cabo da Alameda. Os paxaros mécense cara o vento: o seu destino está negociado coas correntes invisibles que sobrevoan a terra levando aires, pólenes, humidades. Durante a Prehistoria do vello continente os paxaros percorreron Europa sendo eles mesmos mortos, os nosos seres queridos que nos ollaban desde o alto dos bosques, alén onde non iamos chegar, no único lugar no que podiamos ser libres nun mundo brutal de violencia e rapina. Homes que iniciaron o seu proceso de liberación, mudando mans por ás. Homes-paxaro de Rhiannon, de Mones, de Formigoso e da Foz Coa.
Para saber máis:
LUÍS, Luís: “Em busca dos cavaleiros con cabeça de pássaro. Perspectivas de investigaçâo da próto-histórica no Vale do Côa” in Arte prehistórico al aire libre en el sur de Europa. [pdf]
PENA Graña, A.: “O camiño a Finisterre dos celtas” , in Galegos 3, 2008. [pdf]
SANTOS, Manuel: “Petroglifos y paisaje social en la prehistoria reciente de la Península Ibérica”. Tapa, 38.
Os guerreiros do Val da Foz Côa chamáronme moito a atención: se a cabeza e as mans nos remiten á diadema de Mones, o xeito de representar o corpo (agás os penes) lembran moito á cerámica numantina.
http://perso.wanadoo.es/historiaweb/antiqva/numancia/GUERREROS.jpg
A figura que aparece detrás deles… non teño moi claro que sexa un cabalo. Podería ser, por exemplo, un cérvido. En concreto unha cerva, animal de gran valor simbólico para eses pobos. O lugar onde se atopan os gravados está na fronteira entre galaicos e lusitáns. E o romano Frontino nos legou a famosa historia de como Sertorio, cando estaba cos seus guerreiros lusitáns, levaba con él unha cerva branca á que lle atribuían o don da profecía.
E as mans de tres dedos no caso concreto deses guerreiros de Foz Côa… cheguei a pensar que puidese ser a representación un tanto amorfa dunhas caetras, amosadas de perfil, co seu umbo central.
http://2.bp.blogspot.com/_P0wPTxEI2PQ/Rr5J-Mjhf4I/AAAAAAAAAZA/ALlCJOT-7OU/s400/guerrero+arevaco.gif
Uf, sospeito que se esas mans tiveran un instrumento que fora parte da panoplia habíase notar máis.
Por certo, avisados quedades: a terceira e última entrega de Deuses e Deuses da Raia chegará esta semana e aviso que é bastante impactante. Cando menos a min aínda me ten conmocionado. Data de publicación? Só os seareiros de Capítulo Cero en Facebook saberana con anticipación. :-)
Simplemente hai que darlle a “Gústame” no bloque de Facebook que está na columna da dereita na páxina de inicio. Ou aquí:
http://www.facebook.com/pages/Cap%C3%ADtulo-o/192220356459
…para facerse amigo ou amiga de Capítulo Cero
Un oe falar de castros e pensa que todo é cultura castrexa. Segundo o que leo na bibliografía habitual a Mezquita estaría fóra da cultura dos castros do noroeste ou castrexa, ao igual do que Valdeorras (astures? ?). Na antiga Gallaecia había grupos étnicos dentro da cultura castrexa prerromana, pero como chamamos á cultura dos castros fóra desta área? Que lío teño.. e despois Foz Coa, que debe ser doutra época…que lío teño
Onde oíches que a Mezquita e Valdeorras estaban fóra da cultura castrexa, Karl?
Foz Coa é de varias épocas. Sobre o gravado representado neste post, recoméndoche ler o artigo enlazado ao final do post de Luís Luís, técnico do IGESPAR e do Parque Arqueolóxico de Foz Coa, no que sitúa ese gravado na Idade do Ferro.
O que ouviu o Karl probablemente estea escrito en algo do profesor F. Calo, poré polo que eu sei, non Valdeorras, mais a Mezquita e maior parte das Frieiras estarían dentro do convento Bracarense, no límite co convento asturcense, na Gudiña,o concello veciño, estaría o límite (curioso que a día de hoxe a Gudiña teña 2 igrexas e unha pertenza á diocese de Astorga e a outra a Ourense, que antes dependera eclesiasticamente de Braga).
Mais ben, eu non sei cal é o criterio que emprega o Calo para afirmar que esas zonas da Galiza actual que eran do conv. bracarense non pertencían á cultura castrexa.
Tamén me pregunto porque hai quen non considera da cultura castrexa partes do convento asturcense como Valdeorras?
Efectivamente, Calo Lourido propón uns límites para a cultura dos Castros do noroeste, que deixa fora a zona oriental da provincia de Ourense. E de paso, case toda a metade oriental de Tras-os-Montes e Alto Douro.
O que Calo propón é que os castros que quedan fora desa liña fronteiriza teñen outras características. Así, os do Noroeste, en sentido estricto terían unhas carecterísticas que os diferenciarían dos de Asturias (agás a zona Eo-naviega, que el sí inclúe) ou Zamora. Os castros das zonas orientais ourensás e norportugesas serían máis afíns a estes últimos que aos da chamada Cultura Castrexa, estrictamente noroccidentais.
É un criterio, que de todos modos, me parece discutible.
Outra cousa é que a zona de Valdeorras ou A Mezquita non fosen galaicas. En efecto, Valdeorras caía dentro da zona astur, como Trives (dos “tiburi”)
http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_20/images/fig01_600.jpg
A Mezquita… non me atrevo a pronunciarme. Como amosou Rodríguez Colmenero na súa “Galicia meridional romana”, os límites do convento bracarense co lucense e o astur non son precisos dabondo, existindo varias interpretacións. A Mezquita estaba demasiado preto do punto de unión dos tres, como para poder decantarse con seguridade.
Este mapa está tirado precisamente da súa obra:
http://2.bp.blogspot.com/_VbbcoJoYAzY/SgUxczxnOXI/AAAAAAAACbo/uzCBQETPCbw/s400/4.limites+convento.JPG
Resumindo o lío: galaicos e astures vivían en castros; a zona de Valdeorras caía no sector astur; e algún autor propón uns límites á chamada “Cultura castrexa”, que non só deixan fóra aos astures, senón incluso a parte dos galaicos (no sector bracarense)
Eu, francamente, sobre se A Mezquita é cultura castrexa ou non, creo que se contesta por si mesmo coa primeira fotografía deste post.
En si mesmo, a gran equivocación de denominar cultura castrexa á cultura do noroeste peninsular xenera este tipo de problemas. Castros hai en toda a cordilleira cantábrica, e en amplas zonas de Castela e León, etc. Outra cousa son as diferencias tipolóxicas e culturais entre eles, pero nada diso, nin de galaicos, nin de astures ou doutras etnias se fala neste post: fálase dunha figura que está ben pretiño dun castro, e dun dilatado contexto cronolóxico entre o Bronce final nórdico, o Ferro e o mundo galaicorromano no que parece repetirse un tema gráfico.
E coincido con Luis en que o criterio, ao meu ver, sobre os límites da cultura castrexa son discutibles e revisables por moitos aspectos. Iso si, calquera contraproposta seguramente presente a mesma cantidade de problemas. :-)
Con tódolos respeitos, pero eu partillo con Luis que o dos guerreiros de Foz de Côa élle unha caetra.
Agora flipando un pouco coma sempre: A figura que amosa na súa man a figura de A Mezquita tamén poderia ser unha pouta de ave, representativa se mal non lembro de cruces de camiños, de gaios. isto non acae mal coa teoría do pasamento alén.
Parabéns coma sempre.
P.S: O pene do guerreiro da dereita é a típica representación da famosa e autóctona “cobrega de cabesa ghorda” ;) bueno, un pouco máis en serio… un xeito de “cingulun”
Saúdos
Shalom polo que vexo ten moito parecido ao noso Chandebrito, o digo pola forma da cima e o castro, saudade e parabens
Ti, pois a verdade é que che ten un aquel a Chandebrito, castro ben interesante, por certo. Antón, o da pouta de ave é ao que me refería no post! :-)
Interasantisimo relato no que a mitoloxía ten un gran peso, amin estas representacións de guerreiros paxaro me recorda moito as das serpes na miña bisbarra, O Condado, onde hai moitas concentradas igual que noutras partes do noroeste. As serpes o meu entender pode ser a representación do pobo que chegou na Idae de Ferro/Bronce a estas terras, O Seafes, o cal seu simbolo o parecer era a serpe, ou simplemente era na súa mitoloxía unha peza importante a serpe e aqui a interpretaron desa maneiro como represención do pobo chegado…(Seafes)
Pois o dos guerreiros paxaro pode ser algo similar, igual non era mitoloxía propia (ou si) e chegou con algún pobo e eles a representaron, claro esta que é moito máis complexo, pois os guerreiros paxaro aparecen en moitas outras partes do mundo ou culturas, como esta representación Inca precolombina dun guerrweiro paxaro http://www.artesanum.com/upload/postal/8/2/1/guerreros-1-2084.jpg
Este tema parece interesantisimo e moi amplio, pois e unha cousa moi común en moitas culturas de diferentes areas xeográficas, ogalla un paxariño nos contara cal era seu significado… saudos!
Glups! perdón… pois aínda o tiña lido un par de veces!
Mimadrinha, que passada, havia bem tempo que nom gozava tanto lendo um texto assim!
Nalgum lugar tinha lido que os pássaros, para os galeses, eram as almas que abandonavam o Inferno (= Outro Mundo) no domingo. Eu, nos meus passeios polos montes e pradarias da minha terra natal (quiçá pradarias como essas de Alónia), sempre sinto algo mui fundo e mui arcaico quando umha bandada de pássaros se me atravesa no caminho.
Por certo, já sei que há muitíssima literatura e muitíssima polémica e muitíssimos (contra)argumentos ao respeito, mas… nom seria melhor falarmos de “diadema de Ribadéu”? O de Mones (ou Moñes?) segue soando-me a condescendência inecessária…
Ai, amigo Ulmo, eu tamén penso o mesmo. Quen tivera tempo para facer unha boa investigación e tentar saber onde raio apareceu esa peza!
Recordas, Manolo, o que nos dixo a vella na aldea de A laxe (Esteiro), “..na entrada do camiño que vai para o Castelo hai debuxado nunha laxe un home cos dedos extendidos.” e puxo ela os dedos imitando o gravado. Gravado que non atopamos pois fómonos a meter na “selva mollada” das corredoiras de outro tempo, buscando o “petróglifo milanarista” que descubrira Alonso Romero, (que nos quedaba máis a man). Ao mellor tamén hai un onde decía a señora cerca do castelo e sería parecido.
Seguindo a Cadroloico,
O meu avó fala da existencia na súa bisbarra (Cartelle, Ourense) de cobras con ás, que voan. Sabendo que este tipo de animáis no existen dende un ponto de vista biolóxico (alomenos na Galiza), non me queda outra que pensar en que ten unha compoñente mitolóxica.
Por certo, sempre identificou a esas cobras como algo maligno. Penso que identificar ao maligno coas cobras non se refire ao animal en sí mesmo, que non causa mortes en Galiza, senon ao que representan as cobras: Algún tipo de relixión precristián (lembremos aos Saefes do historiador romano). A cristianización daquela relixión, e polo tanto a súa eliminación, foi mediante a identificación do animal co maligno, para así alonxar ás xentes daqueles ritos.
A idea das cobras con alas está moi presente en toda Galicia. En terras de Lugo falei con xente que dicía ter visto algunha.
Sobre a Diadema de Ribadeo-Vegadeo-Moles-Piloña (mi madriña!) hai un estudo
http://dialnet.unirioja.es/servlet/libro?codigo=170536
Por desgracia, é un dos libros que quedou na casa dos meus pais (ata Semana Santa non lle poderei botar man)
Si Lume eu tamén estou dacordo que seguramente as cobras foron tratadas coa representación do maligno cando se cristanizou estas terras, asi colleron a mala fama de animal temible cando aqui son inofensivas practicamente…
Outro recordo que me ven a serpe con alas en do escudo da cidade de Coimbra, no seu interior aparece o que din que era o estandarte o rei suevo Hemerico, na cal aparce un dragon con forma serpentiforme que poidera ser na súa orixe non un dragon con esa forma, senón unha posible serpe con alas…http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/76/CBR.png
Outra que tamén se me ben agora mesmo a cabeza e a mítica “coca” de Redonela, animal mitolóxico da zona que bem parece unha serpente con alas,polo menos amin… http://www.xente.mundo-r.com/juliomonta/images/acoca3.JPG
Saudos!
Gran conversa, señores!
E agora vouvos perturbar un pouco. Tradicionalmente, pensamos que as lendas e crenzas que nos soan antigas son, efectivamente…antigas, mesmo inmemoriais. O proceso, como ben se sabe na antropoloxía, é máis complexo. Por exemplo, na miña vila, a Pobra do Caramiñal, a Procesión das Mortallas, que soa superatávica, foi promovida por un burgués, un alcalde, a finais do XV. Encaixaba na espiritualidade do momento -non só galega-, aínda que no seu éxito obviamente está detrás algo moito máis ancestral, que é a relación dos galegos coa morte. Quero dicir, cousas que parecen antigas (pasar baixo a pedra dos cadrís de Muxía, por exemplo) ao mellor son do XIX e viceversa.
Ao principio do post citaba intencionalmente ao vello Weland de Rudyard Kipling, o deus Thor traído polos vikingos a Inglaterra, convertido en cutre ferreiro nos tempos da cristianización. E ese moitas veces é o punto de vista que temos con respecto ás crenzas antigas. Pensamos que os vellos panteóns, o vello sistema maioritario de culto, transfórmase co tempo na capa popular da relixión, da espiritualidade e das lendas. É dicir, asumimos que a aparición dun sistema novo de crenzas, como é o cristianismo, e a súa victoria, degrada forzosamente ao anterior a un nivel máis baixo, popular, pero que o que vemos nese nivel máis baixo son os restos do panteón anterior, dos deuses anteriores.
A miña pregunta é doutro xeito: ¿e se todo iso fose doutro xeito? Se o que nos chega nas crenzas populares, as serpes, as mouras, os difuntos, os augurios, fosen parte dun sistema popular, e non á relixión ‘institucional’ de cada momento? É dicir, que o que hoxe cremos que era o sistema común de crenzas da Idade do Ferro, en realidade tamén fose o sistema ‘popular’ e non ‘institucional’ de crenzas nesa época dos castros? Cando lemos ao Dumiense, se nos está falando das mesmas prácticas que en Galicia aínda perviven. Pero fixádevos que o Dumiense non alude aos deuses, aos numerosos deuses que esta peña tiña, e que sabemos que conformaban, cando menos, un esquema bastante complexo. Alude a determinado tipo de prácticas de relixiosidade popular.
O que quero dicir é que imaxinade que, máis ou menos desde milenios, con independencia da relixión que empregase o ‘poder’, todas estas crenzas do campo galego fosen anteriores e contemporáneas, pero paralelas coas sostidas ou promovidas desde as institucións, entidades ou grupos rectores. Que evolucionasen pola súa conta. Que os vellos deuses dos panteóns, os deuses guerreiros, vengadores, crueis, protectores, desaparecesen, como hoxe están a desaparecer os santos da cultura popular, e seguise ficando o de sempre, algo que vén desde moi atrás, humilde, como unha corrente subterránea.
Ala, aquí vos queda. E que saibades que no vindeiro post sobre Deuses e Deuses da raia voume contradicir totalemnte con isto. :-)
Duas imagens da Pedra da Serpe (Gondomil-Corme), para complementar:
http://3.bp.blogspot.com/-0KmpanBWNMs/Tcb-qB0K5pI/AAAAAAAADJg/r95WPnnhymk/s800/pedradaserpe4.jpg
http://www.turgalicia.es/fotos/IMAGENES/010204/01020408/19103_Cruceiro%20Pedra%20da%20Serpe_1-49QC75.jpg
eu tamén creo que moitas creenzas galegas son moi anteriores a o que se pensa hoxe en día, un exemplo na cronica dumiense creo que se falaba de que os camiños da gallaecia pola noite os alumaban con velas para que non estivese oscuro, iso para min quere decir que xa de aquela temián algo relacionado cos camiños que os aterraba, e iso aínda nos chega a hoxe, máis sabendo que os romanos aterraban os mortos preto dos camiños…eu creo que partes desas lendas que son parte da nosa mitoloxia son moi anteriores e autóctonas e posteriormente mezcladas con outras foraneas, para min foron creadas polo pobo por vivenzas igual esaxeradas que foron collendo peso entre o propio pobo, non polas crenzas que dominantes do momento…
Un exemplo de cristianización popular dun elemento mitoloxico foi para min a “misa de animas”, moi coñecida nas serras ourensáns e que vense basando nunha santa compaña cristianizada… Bon aqui xa me estou indo máis pola mitoloxia que outra cousa jeje pero e unha opinion persoal do tema, saudos!
Sobre as cobras com asas, tem-se dito sempre que às cobras, quando vam mui velhas, saem-lhes asas e liscam voando caminho de Babilónia. Na Terra Chá, de onde som natural, também se falava de gigantescas cobras com asas que passavam voando caminho dos montes onde guardavam os seus tesouros.
Sobre os “saefes”, sobre o significado e funcionalidade da serpe num possível paradigma mitológico no Ocidente peninsular, tem publicado a professora Albalat um trabalho, creio lembrar que nas atas daquele I Congresso “Os Celtas da Europa Atlántica”, mas agora mesmo nom estou certo de todo, falo de “cachimónia”, como diziam os velhos gaiteiros.
Eu xa vin unha cobra con asas (agora falano en broma) pois nunha cantina de aqui miña aldea tiñan unha cobra en augardente, e o estar asi saenlle os testiculo para fora e teñen un tamaño incrible para seu corpo, o que fai que falando en brincadeira parezan unha especie de “cobra con asas” jeje
Sobre o das crenzas, está clarîsimo q hai un substrato atlántico europeo moi forte. Lembrade q para o cristianismo trala morte, a persoa queda nunha especie de.standby esperando a.q chegue o xuízo final e deus te premie por bo a vivir en alma e corpo no ceo, ou q vaias ao inferno. Non caben medias tintas, nin espíritos vagando polo mundo dos vivos nin aparecidos, nin nada.
ainda menos fadas,trasnos e outros seres nom humanos. Por elo o cristianismo rexeitou a necromancia e a maxia q contactaba cos mortos, x q nos seus esquemas un morto nunca podía contactar cun vivo, e concluíron q eran demos q tomaban forma dos defuntos.
Alonso Romero, na sua magnífica monografia sobre as crenças comuns dos marinheiros galegos, bretons e británicos, falava de umha senhora da ilha de Ons que, a respeito da morte e do rumo que segue a alma humana após o óbito, dizia-lhe: “Alma ida no es venida. Depois da morte nom há nada, mas antes de morrer, a alma vai e vém” (falo de memória, mas creio que era literalmente assim). E nom é de estranhar que Jean Markale, que no Sidh esteja e bem mantido, sempre lembrasse que o Purgatório tinha todas as traças de ser umha achega céltica ao dogma cristao.
Sen ánimo de polémica, ¡ou con ela que pro caso dá o mesmo!: ¿por que a Mezquita, As Frieiras e a Xeabra, non son castrexas(Lin-no nun comentário). Coido que nós estamos a pasar uns pobos. Hai, que eu sepa, castros en toda a comarca de Tras os Montes, Salamanca, Zamora e León. Non quero nombrar mais provincias por si erro. Na zona da que se fala, as referncias están en Chaves(Portugal).
O concello da Mezquita, onde está este castro, e dous mais na Mezquita, na Vilavella outro, en Chaguazoso outro e no axuntamento de Hermisende polo menos cinco; linda o concello da Mezquita con Hermisende(Zamora) e Lubían igual que co de Pías. Por certo lugares onde se fala galego, ainda que sexa algo peculiar, e os castelán-parlantes queiran facer de menos. Revindico polo tanto a lingua da zona e os límites.
Outra cousa Magago, é un dos castros, o Castelo de Formigoso, que ten dous foxos de defensa e pola parte de arriba da coroa ten pedras fincadas, cousa pouco habitual nos atlánticos igual que o de AS Muradellas, o de Trasil, e o do Mau veciño, xa todos no que é a actual provincia de Zamora.
Quero deixar esto mais ou menos claro, pous eu son da zona arraiana con Tras os Montes, mais na provincia citada.
Outro castro similar a menos de seis Km., deste, está o de Cigadonha na Moimenta, coas mesmas caracteristicas.
Que eu saiba, os celtas tamén andaban por alí, polo que non son exclusivos da actual Galicia, sí da Galicia Romana. O nome, ben documentado dos celtas da zona era o de os Zoelas. No museu de Bragança, hai información abondosa sobre eles.
Perdona Manuel, coido que me pasei.
Ademáis, eses pobos do sur, os zoelas, son vistos coma un pobo galaico en Plinio, en pleno século I.
si se aceitam as críticas construtivas:
Obscura per obscuriora
Vivían en castros. Deixemos á marxe clasificacións tipolóxicas do presente, que poden crear máis confusión que outra cousa. E a presencia dun sustrato celta no noroeste peninsular é difícilmente cuestionable.
Sobre o caso concreto dos Zoelas, o que dí Plinio máis ben os sitúa na zona astur:
“Iunguntur iis Asturum XXII populi divisi in Augustanos et Trasmontanos, Asturica urbe magnifica. In iis sunt Gigurri, Paesici, Lancienses, Zoelae. numerus omnis multitudinis ad CCXL liberorum capitum.”
Hist. Nat., III, 28
Substrato celto-atlántico inquestionável. Mas eu ainda nom há muito tivem de escuitar numha palestra em Lisboa dizer que o celtismo na Galiza era um invento do século XIX e que nom se baseava em nada sólido. A estas alturas do filme e ainda com estas histórias…
Os zoelas seguramente eran galaicos, porque os astures eran un pobo da Gallaecia, así semella dicilo Plinio:
“De España viu a Italia o liño de Zoela, moi bó pra todolos tecidos de maia. É unha cidade de Galicia próxima ó océano”.
Plinio. Historia Naturae. XIX, 10.
Un apuntamento sobre o meniño de pedra, Manuel fala do que parece unha saia, mais se vos fixades na foto realmente o que parece son dúas extremidades cun extremo que con menos intesidade na gravura semella poder ter unha prolongación dobrada. Iso é o que me parece a min.
Isto é, o que eu vexo é unha posición sedente ou mesmo unha xenuflexión…algo do estilo do Cerunnus que aparece no caldeiro de Gundestrup.
Habería que facer un calco e vela in situ. Eu non a vin in situ e intríganme moito eses detalles, pero tamén a cara e o “puño pechado”.
O termo cultura castrexa non deixa de ser un eufemismo. Por que non hai problema para dicir Lusitano e sí para dicir Galaico? Nembargantes, dicimos Galaico-Lusitano ou Galaico-Romano. Se fósemos coherentes deberíamos dicir algo tan ridículo como Castrexo-Romano. Castrexo pode empregarse como adxetivo a algo relacionado cos castros: casa castrexa, muralla castrexa, pero Cultura Castrexa non ten sentido. Dicir Galaico non é pecado, e non implica ningunha reivindicación idolóxica nin política.
Ola Manuel, ola a todos;
cando vin o “Meniño de pedra” nesta entrada, chamoume moito a atención, resultábame familiar,…. ata que caín na conta.
Hai un Grabado en Mós, na parroquia de Louredo, que ten uns motivos similares.É coñecido como a Pedra das Cruces.
A ver que vos parece,eu vexo homes paxaro por toda a laxe.podédelo ver en:
http://aspedrasquefalan.blogspot.com/2012/02/pedra-das-cruces.html
Pelouro, interesantísima pedra e gravados. Eu non che sabería dar a cronoloxía desta laxe (pode que haxa varias cronoloxías aí, efectivamente), pero é interesantísima. Desde aquí, desde esta fiestra cadrada, non parecen homes paxaro (terían que ter rasgos específicos da cabeza, ou das mans/poutas/ás…), pero aínda así a pedra é un puntazo.
A ver se para a primavera me podo achegar por aí convosco e vemos esta laxe con calma e a outra cousa que temos pendente… :-)
Ola ,
Sobre o tema da Cultura Castrexa penso que hai que diferenciar entre o concepto e o nome. Hai castros en todo o oeste ibérico pero non significa que pertencesen á mesma cultura (calquera que fose a definición que cultura). Eu aprendín que no NW ibérico houbo unha/s cultura/s diferenciada ao resto de Iberia e común ao N portugués (se cadra mentíronme). Esta cultura (sustentada por diferentes pobos máis ou menos afíns – non está claro que falasen a mesmas linguas-) non ocupaba toda a Galicia actual. Iso é irrelevante e non debe enfadar a ninguén. A nosa cultura basicamente é un “produto” romano. Que Valdeorras non fose galaico senón astur é irrelevante, que os romanos identificasen a algúns da Gallaecia como céltas e outros non, non ten ningunha significación actual. Con certeza debeu de haber moovementos de poboación (sobre todo en áreas mineiras). Temos unha visión moi estática da historia e da identidade, non? Penso que o razoable é usar o termo castrejo ou castrexo e non castreño. Sobre o celtismo, considero que só son celtas os países que falan linguas celtas, a Irlanda actual é máis ben un produto xermánico, non celta (The Plantation, ocupación inglesa, vikinga, etc).Por tanto como nunca coñeceremos a lingua da Galicia antiga nunca saberemos se fomos celtas (de lingua), de cultura seriamos uns celtas moi raros (algúns porque hai evidencias que os romanos distinguian como celtas uns do NW eoutros non celtas, e todos misturados, eses son os datos linguisticos, os culturais irian por aí tamén.
Saúdos
Saúdos
Outro erro que creo moi común é considerar as culturas desde un punto de vista moi local. A maior parte das crenzas son compartidas por toda Europa, a orixinalidade cultural galega non é tanta. Moitos aspectos culturais son recentes, outros antiquíisimos e se están continuamente reformulando. Que a oralidade popular ten unha ruta diferente da cultura daselites en todas as épocas é claro e pasa en todas as culturas , canto máis en culturas historicamente moi orais, como a galega (as galegas). Lembre uhnha vez ver unha cruz nunha igrexa en Irlanda e dicir, ostras unha cruz como outras en Galicia (despois penseino mellor e me dixen, vaia exercicio de pailanismo, esa cruz é cristián, que sei eu das que hai en Croacia, Romanía ou Exipto). O celtismo fixo algún mal porque introducir unha suposta base cultural a priori. Outro erro moi común é ver similares culturas que polo medio en que desenvolven forzosamente tender a ser parecidas
Saúdos
Desculpademe, a min iso non me parece un meniño senón UNHA CRUZ
Hai un pequeno erro no artigo. Nón é “castelo de Formigoso”…é castelo de Santigoso, xa que eu son da aldeia de Santigoso, e por istes lares nón sabemos nada de ningún “formigoso”. Pois nada, se poden, corrixan o erro.
“O Castelo” é o nome que se lle dá en Santigoso, mais en Cádavos (eu son de Cádavos) chámase “O Formigoso”. Realmente Manuel o que fixo foi mesturar os dous nomes.
Coido que se no pasado representaban unha figura humana con ás, é que o que querían debuxar era efectivamente iso, xa que:
a) existeu e foi visto, ou contáronlles coma era
b) era o máis ‘parecido’ na súa realidade a algo que existeu e foi visto, ou que lles contaran coma era.
O mesmo ocorre coas lendas. No fondo teñen unha base real.
Aprendo moito lendo estes artigos e os grandes comentarios. Apertas.