Notas arqueolóxicas

Recuperando unha peza importante.

Ao abrir unha cadrícula dunha excavación, proponse un enigma, un coidadoso papel cheo de garabatos confusos e algo aleatorios que é preciso desentrañar. Ao pouco, podes chegar ata un nivel histórico de ocupación, e aínda que nunca o viras antes, decátaste case no momento de que chegaches alí: a terra de repente, é dura, máis apisonada, con outra cor. Hai 2.600 anos, pés campesiños sentaron, pasaron por este lugar miles de veces. Investigas nas desfeitas, nas perdas, nos esquecementos involuntarios e nos acochos dos pequenos tesouros de seres humanos humildes. Case todos os achados se concentran en poucos centímetros de altura, nese nivel. Comezan a aparecer ducias de trozos de cerámica: nalgunhas aprécianse as incisións dun punzón, se cadra, vexetal, outras ofrecen unha fermosa boca, ou unha base, e se tes sorte, verás mesmo as unllas do artesán, ou o pasado dun dedo polo interior da peza. Tamén aparecen as fusaiolas, pedriñas furadas empregadas como pesos do telar que usaban as mulleres castrexas. Da man sáltame un precioso cristal de rocha, un prisma que foi moldeado a base de percusión e contrapercusión, se cadra polo puro pracer de entreterse nun serán de verán coma este. E, ao carón, atopamos crisois de metal, modelos ocos empregados por un ferreiro do 600 a.C. para compoñer pezas de bronce. A ferrería debe estar preto de aquí, pero ¿onde? ¿onde? ¿foi parte dese tercio do castro devorado polo mar? ¿Ou estará na dirección contraria, nesa área que se vai abrir en breve?

¿Bronce, dixen? Si, o bronce estase a atopar na casa castrexa, da que hai menos potencia da que pensaban pero na que aparecen de xeito inesperado. Dispersas, agochadas entre as pedras dos muros da casa, na base, ou a poucos centímetros das pedras, os arqueólogos atopan fíbulas -prendedores de capa- máis ou menos enteiras. ¿Por que aí? ¿Alguén as acochou? ¿Foi un despiste? ¿Foi un ritual? Non moi lonxe, aparece unha inusual asideira dun caldeiro tamén de bronce. Outra fíbula alá. E noutro sitio, unha masa metálica difícil de definir. Que intenso verde ten ese bronce prehistórico cando nace, de súpeto, na terra, e todo se para, e comezas a mover os dedos lentamente para apreixar ese anaco de tempo fráxil aínda enteiro, pero que podes esnaquizar ao menor movemento. Hai moitas partículas verdes, que te hipnotizan mentres baixas o nivel. E moitas pedras lisas, limpas do roce ou do uso: pedernais, muíños, outras de ubicación pouco definida. O mar brilla abaixo deste pequeno cantil ao borde do que traballamos. Os veraneantes colleitan mexilón das pedras. Toca Melendi nun transistor.

-¿Hai algo peor que Melendi? -berra o experto en cerámica, ao que lle pasamos os anacos que el reconstrúe na cabeza.
-Hoxe aquí sáenos todo, rapaces -avisa Xurxo Ayán, centrado nesa estraña estrutura da porta.

Muros chega coa libretiña para catalogar os achados e situalos en cota, é dicir, no punto exacto no que foron aparecendo. É coma un primeiro filtro: aí decídese que é relevante e que pasará ao limbo das bolsiñas anónimas de fragmentos de cerámica.

Sobre a planta do xacemento, podes seguir a traxectoria dos obxectos accidentados. Unha xerra escachou na prehistoria preto desa casa, e unha espectacular boca atopada alí así o demostra. Pero eu recollo -desenterro- outro fragmento do impacto medio metro máis alá, ou se cadra produto da patada dun neno, trescentos anos despois. Quen sabe. Noutro sitio, aparece unha sorte de pavimento. E, na porta da casa, un enigmático e inusual conxunto de lousas agarda ser levantado. A casa, no seu interior, ten unha chamativa pedra de esquisto, das que brillan coa luz. Aos castrexos pirrábanlles colocar estas pedras, que debían ter algún significado ritual ou máxico, nalgún punto das súas vivendas. Os arqueólogos traballan ata o solpor neste lugar privilexiado do fondo da Ría de Arousa, e as horas pasan case sen decatarse. Será como en todas partes e todos os oficios, pero neste silencio e nas bromas, neste pasar o tempo sen decatarmos, só rexidos polas sombras que medran no solpor, eles parecen vivir na fronteira vizosa á que poucos teñen acceso: traballo, pracer, diversión, curiosidade, paixón. Todo xunto no mesmo lugar.

Marchamos, con algo de morriña, para emprender outra viaxe. Volveremos en agosto. A campaña de Neixón proseguirá, pero no adxacente Castro Grande, que unha parte do equipo xa comeza a abrir. Alí o contexto é diferente, vai do 300 a.C. ata época romana. E volveremos descubrir pezas do enigma da vida cotiá desaparecida.

Xurxo Salgado, eu e Xurxo Ayán baixando niveis en Neixón Pequeno. Fotos: Sole

Supoño que isto son vacacións, ¿non? Levantarse ben cedo pola mañá, e conducir ata un dos lugares nos que se escribe a historia deste país a cavar ao sol durante unhas cantas horas, ofrecendo á ciencia (e sobre todo a este cruel solleiro) as nosas humildes calugas pouco protexidas. Si, o equipo de arqueólogos dirán que son un esaxerado e un pouco flipado pero, ¿que queredes que vos diga? Na cadrícula de excavación de Neixón Pequeno na que temos a sorte de excavar ao carón dos arqueólogos do Laboratorio de Arqueoloxía da Paisaxe do CSIC -Instituto Padre Sarmiento, pódese ver, aínda coa terra fresca e recén exhumada, unha cabana de postes antiquísima, feita de barro, do século VI ou VII antes de Cristo. Estes postes, ese fogar no que aínda se perciben as trazas da actividade do lume, é unha das vivendas máis antigas que conservamos no país e dela saíron abondosos obxectos.

Un fermoso colgante de pedra saído da cabana de barro

Durante esta primeira semana de vacacións, destaparemos parte da historia nos vizosos castros de Neixón, na parroquia de Cespón, en Boiro. Nesta fermosísima península do fondo da Ría de Arousa na que conviven ao carón un do outro dous castros -a relación entre eles aínda non está completamente aclarada polo científicos-, o nordés sacúdenos ben e énchenos de terra ata os poros do nariz, o sol queima as calugas e as pernas, pero de cando en vez aflora un anaco do pasado e o poeirento traballo cobra sentido. A poucos metros da nosa cadrícula, Cuevillas e Bouza Brey confirmaron antes da Guerra Civil o contacto dos nosos castrexos con remotas rexións do mundo mediterráneo: nunca estivemos illados, parece ser a lección da Historia. En Neixón Pequeno, o cronograma baixa ata a Idade do Bronce, unha etapa bastante descoñecida do noso pasado.

María cóntanos as súas historias: é pura antropoloxía popular

O próximo obxectivo -creo que os profesionais xa lle deron duro hoxe á tarde-, é esta gran casa castrexa, que hoxe pola mañá comezou a aboiar na terra como os madeiros dun buque naufragado. Ten sobre uns seis metros de diámetro. ¿Que haberá no seu interior? Mañán volo conto.

Nota: paga a pena visitar o blog do xacemento.

Na parroquia de Trasalba -si, a do pazo de Don Ramón, no concello de Amoeiro- atópase, mergullado nun inmenso mar de xestas, un interesante escenario da nosa prehistoria. Un escenario, coma sempre, inconcluso, aberto a múltiples hipóteses, con interrogantes de todo tipo. Moitos seguramente oístes falar do petróglifo astronómico do Chan da Ferradura, en Amoeiro, xa que apareceu en La Voz de Galicia referenciado en dúas ocasións. A orixe da hipótese está neste traballo (pdf) dos profesores da USC García Quintela e Santos Estévez.

A interpretación céntrase en que, nun abrigo chamado O Raposo, ubicado no Chan da Ferradura do concello de Amoeiro, alguén rachou e desprazou unha pedra no interior dun minúsculo abrigo rochoso, para aliñala coa saída do sol no día exacto do solsticio de inverno. Segundo García Quintela e Santos Estévez, ese petróglifo podería representar exactamente a paisaxe que se ve enfronte: o Monte de San Trocado -de gran riqueza folclórica local- e mesmo unhas voltas do río Miño. Ao mesmo tempo, a sombra do mencer provoca unha sorprendente sombra que apunta ao veciño Coto do Castro imitando a mesma forma. Fran, un lector de Capítulo 0, estivo alí o día do solsticio de inverno do ano pasado (21/12/2007) e envioume unha ligazón (¡grazas!) á súa estupenda galería fotográfica na que se pode apreciar o que alí acontece:

A luz entra pola fenda do abrigo e alumea o petróglifo. Foto: Fran

A sombra do abrigo, ese día, apunta exactamente cara o Coto do Castro. Foto: Fran

Nós estivemos alí onte visitando o lugar. Ao longo dese Chan da Ferradura, aparecen sortes de penedos cheos de cazoletas, por todas partes. Ao chegarmos ao Abrigo do Raposo, resulta sorprendente a proximidade entre a forma debuxada no petróglifo e a paisaxe de enfronte, co monte e o río. A Ferradura podería ser algo así coma o noso Stonehenge, o noso espazo astronómico prehistórico, pero tan só un pouco. Porque non hai nada no Raposo que resulte monumental, nin espectacular a nivel visual e iso é o que máis me fascina. A natureza tan só foi alterada de xeito mínimo para que todo se produza de xeito habitual, e o que puidera ser unha secuencia de fenómenos naturales (a luz entrando por unha fenda un día determinado, a sombra do abrigo apuntando ao castro), cobra un enigmático sentido cultural tras a acción de gravar un petroglifo, rachar a pedra e desprazala uns centímetros no interior dun abrigo. No veciño Castro da Zarra, por certo, outros investigadores atoparon un petróglifo moi parecido, tamén dentro dun abrigo, así que a cousa vólvese máis sorprendente.

O Chan da Ferradura vén a ser unha especie de tesouro arqueolóxico ao que o tempo está a devorar: cabos de alta tensión, a liña do gas natural, as xestas que inundan os vellos camiños e fincas. Próximo ao abrigo, camiñas ata unha laxe na que están gravadas ducias de pegadas, o que se chaman podomorfos. Os podomorfos, combinados con serpes e cazoletas, forman un enigmático espazo. A investigación arqueolóxica que se levou a cabo no 2006 revelou aspectos importantes sobre este petróglifo, como a existencia dun pequeno enlousado ou que en moitas fendas da pedra, e nun rebaixe artificial que se fixera nela, alguén fóra incrustando anaquiños de cuarzo. Segundo García Quintela, este tipo de pedras con pés son habituais nos centros de soberanía no mundo celta: o rei tomaba posesión/contacto/casamento coa terra en rituais que simbolizaban a alianza entre homes e terra.

Os podomorfos da Ferradura.

Este lugar, Trasalba, en Amoeiro, o occidente da provincia de Ourense acaba por ser unha cebola que pouco a pouco se vai destapando. Xusto cando acabamos de volver deste discreto Stonehenge, lemos un fascinante artigo no Cuaderno de Estudios Gallegos (pdf) que nos vai ter que facer volver en breve.

Como nas alcaldías do rural galego é de mal gusto poñer sinalizacións, localizar os dous petróglifos no Chan non é nada doado. No interior do post publiquei un mapa para quen queira visitalos.

[click to continue…]

Urbanismo no barrio Leste


Corpo de garda na muralla superior, porta Leste

Posíbel zona cerimonial, base dunha estatua, en plan “cruceiro”

Calquera que visita San Cibrán de Lás , entre os concellos ourensáns de San Amaro e Punxín, percibe ao momento de que se atopa ante un castro diferente aos habituais. En Galicia non estamos afeitos a que os castros se perdan na vista, sexan enormes, cidades de antes das cidades. San Cibrán é un lugar sobrecolledor para quen queira prestarlle atención, cunha organización urbana sorprendente, propia dunha cultura mestiza entre indíxenas e romanos -aparentemente. O voo americano, unha secuencia de fotografías aéreas tomada a mediados dos 50 sobre a superficie española, amosaba con claridade a estrutura deste castro.

Fotografía aérea de Lansbrica.

Da acrópole do centro -hoxe comezamos a saber que esa gran superficie central era un espazo sagrado, unha especie de santuario- saían rúas, de xeito radial, ao redor das cales se distribuían áreas e barrios, e o acceso con escadas impedía o acceo aos carros, a diferencia de toda a anteacrópole que envolvía este recinto. Na Galicia do momento debeu ser maxestuoso, e o nome orixinal desta cidade parece dar testemuña: Lansbrica. En lingua celta, Lans Brica é a Cidade Central, a Cidade do Chan, a Cidade do Medio, ou sexa, un lugar importante. As excavacións están amosando este urbanismo perfeccionado, e complexo, aínda que canto máis excavan máis datos nos faltan por comprender. Algunhas das residencias, compostas por varias vivendas e edificacións, xa parecen imitar modelos romanos, ou teñen toques de monumentalidade. En Galicia non estamos afeitos a ver estas cidades indíxenas, estas cidades de antes das cidades, de dimensións tan grandes á media dos castros. A nosa historiografía tentou explicarnos a nosa evolución a partir da fundamental achega romana, pero o certo é que esta enorme cidade, que se abandonou ao século IV, parecía ter catro séculos despois da conquista máis de castrexo que de romano.

Lansbrica é unha cidade a flor de terra. As ovellas e os coidados sobre o recinto permiten ver onde están as vindeiras fronteiras, as casas que están sepultadas. Ao solpor, aprécianse perfectamente todo o que está agardando para ser excavado baixo a superficie. A flor de terra, non sabemos aínda que sorpresas nos dará Lansbrica.

A Pobra do Caramiñal desde o castro de Punta Ostreira

O primeiro castro que procurei na miña vida foi o de Punta Ostreira. Pola súa ficha comezara a ler o libro manancial Prehistoria e Arqueoloxía do Barbanza, de Xerardo Agrafoxo, meus pais me mercaran cando tiña 12 anos edo que xa falei por aquí. O castro de Punta Ostreira contaba con todos os engados posíbeis para un neno: estaba dentro da finca das antigas ruínas dun mosteiro, nunha zona illada, con bosques impenetrábeis, mar, cons, solitarias calas onde medraban os mexilóns, gordos coma puños, ducias de covas naturais, misteriosos acantilados con muros que se adentraban na ría, as historias das baleas brancas varadas na Punta Ladiña, a máis íntima praia da banda norte do Mar de Arousa. Punta Ostreira era o lugar máis salvaxe ao que podía aspirar un rapaz da Pobra do Caramiñal. Alí fumos por primeira vez, na busca do castro. Obviamente, pasamos por riba del -de aquela unha xungla-, pero non o atopamos, malia estar no seu interior. Aínda non sabiamos ver. Logo xa o comprendiamos. Os eucaliptos, ao derrubarse, arrastraban pasados en forma de cerámica monte abaixo. Aquel antigo asentamento, sobre un mar azul claro e intenso, no que se reflectía a serra do Barbanza, foi e segue a ser un territorio de quimeras.

O castro estaba escondido na xungla ata que chegou a especulación inmobiliaria, por suposto. O dono realizou todo tipo de tropelías: excavadoras, aplanamentos, e no ano 2.002, os tribunais emitiron unha sentencia histórica pola que condenaba ao propietario á restitución do xacemento ao seu estado orixinal. Criamos que, con todo, xa nada debía quedar daquel lugar tan expoliado ao longo dos séculos. Pero, durante o II Encontro Arqueolóxico do Barbanza, Juan J. Alonso Braña, o arqueólogo encargado de levar a cabo o informe sobre os danos e as posibles reparacións no asentamento, desvelou unha verdade ben distinta. O castro, miragreiramente, aínda conservaba en bo estado a capa habitacional, aínda que durante a breve prospección o arqueólogo só puido realizar unhas catas lonxitudinais destinadas a tentar determinar que había aí abaixo. Braña sinalouna coma do castrexo clásico, antes da romanización. Máis alá, ao carón dun gran promontorio sobre o que está unha capela do século XVII, totalmente feita polvo, Braña atopou algúns signos de romanización, pero non se podía determinar con facilidade o que era -lembremos que ao pé do castro, no verán, o director do Museo das Peregrinacións atopou por casualidade un altar romano que empregaban os mariñeiros para amarrar as dornas-.

Pero de súpeto, Braña amosou unha fotografía moi confusa, na que se vían pedras e algo que el chamou folla. E comezou a falar do pouco tempo que tiñan para extraer esa folla. De que a penas tiñan operarios, de que os prazos víñanse enriba…e seguía, e seguía. Comeceime a intrigar. Pregunteille a un rapaz arqueólogo do meu carón.

-¿Pero de que fala?
-Nin idea.

Ao cabo, Braña xuntou as palabras necesarias: era un acubillo de armas castrexas. E na pantalla comezamos a ver unha pequena armería, agachada por alguén baixo unha das casas do poboado. Tres lanzas, un machado guerreiro, e un coitelo afalcatado, ao estilo das famosas facas ibéricas. E foi como se, de súpeto, se transformaran os manuais da Historia galega. Porque durante moito tempo, moitos arqueólogos deste país -e eu aínda o tiven que estudar-, defenderon que os castros só tiñan murallas con funcións simbólicas, e nunca ou case nunca se atoparan armas no seu interior con anterioridade á invasión romana. Tal teoría era basicamente unha agresión ao sentido común, pero resulta fascinante como esas agresións poden chegar a ter creto no discurso científico. E, de súpeto, todo cambiaba diante nosa.

Porque alguén agachara baixo as casas do castro unha armería, e esa armería, aínda en estudo, amosaba tamén, por primeira vez, armas similares ás da Celtiberia, onde estaba ben documentada unha clase guerreira. Braña seguiu pasando diapositivas, expresando a necesidade de que ese castro se excave e se poña en valor como fonte de riqueza para a Pobra do Caramiñal. Pero eu quedeime naquel fascinante achado. Ducias de veces, esa pequena proba da Historia galega estivera baixo os meus pés na miña adolescencia. Unha delas, por exemplo, cun amigo historiador, estabamos sentados sobre o parapeto, nas ruínas da capela, mirando a croa do castro, e discutiramos sobre a guerra no mundo castrexo. Non sabiamos que a resposta ás nosas dúbidas estaba, exactamente, a cincuenta centímetros dos nosos zapatos.

O Guidoiro Areoso.Foto: Google Earth

A area ten un engado especial para a Historia romántica e a narrativa fantástica. Fainos imaxinar reinos desaparecidos hai miles de anos, templos faraónicos, cidades de mercaderes ocultas en excelente estado de conservación, que os simúns, os ciclóns, destapan excepcionalmente por un día; só os privilexiados, os aventureiros que atravesan o deserto na busca dos misterios da Arqueoloxía, pode acadar a ver esas cidades exóticas ata que volven ser sepultadas no deserto.

No Barbanza non temos desertos, pero de area abofé que non andamos escasos. As nosas dunas tamén agachan interesantes misterios arqueolóxicos.

Pasamos a mañá do sábado nos II Encontros de Arqueoloxía do Barbanza que se celebraron, ao igual que o ano pasado, no Centro de Interpretación dos castros de Neixón. O programa matinal foi ben interesante. En primeiro lugar, José Manuel Rey rememorou unha mítica excavación dos 80 levada a cabo no illote de Guidoiro Areoso, no medio da Ría de Arousa. Como ves na foto, o Guidoiro Areoso é unha illa case paradisíaca, que combina unha área dunar e outra formada por grandes cons. Nese illote había un auténtico cemiterio megalítico. Os arqueólogos excavaran unha pequena anta totalmente expoliada que está no cumio, e despois, “por pura fortuna”, atoparon un incríbel monumento circular soterrado baixo tres metros de area, construído a finais do megalitismo e empregado ata o principio da Idade do Bronce. Ao carón do monumento, os arqueólogos atoparan ata 80 olas cerámicas de gran calidade, algunhas delas campaniformes, e algunhas pezas metálicas, xunto con ósos de bóvidos, cápridos, suídos e mesmo dunha foca monxe. “Aínda teño pesadelos”, dixo Rey, “cunha pequena estrutura do carón que podería ser un enterramento secundario”. É a frustración das campañas arqueolóxicas, cando quedas a piques de descubrir algo.

O Castro de Porto Baixo. Foto: Concello de Ribeira

Tamén chamativa foi a presentación de Miguel Ángel Vidal Lojo sobre o Castro de Porto Baixo, dentro do Parque Natural de Corrubedo. Porto Baixo foi descuberto nos 70, cando un camión que extraía area topouse cunha gran muralla que emerxia da duna que pechaba esta pequena península que se mete no Atlántico. Durante moito tempo, este lugar de mouros e de alemáns (así o recolle a tradición popular) mantívose moi ben preservado. Cando os arqueólogos iniciaron a súa campaña de excavación do lugar, para saber que había embaixo da area, atopáronse con que non era unha, senón dúas murallas que separaban continente da península, de dous metros e medio de alto e separadas entre si por cinco metros. O sorprendente é o excepcional estado de conservación da muralla. Os investigadores deberon animarse moito ao ver o ben que a area preservara os restos. Pero cal sería a súa sorpresa cando comezaron a excavar no interior: non había nada. Nada de nada. A penas a marca de dúas fogueiras. Pero nada de cerámica, nada de restos de casas. Só unha gran muralla no medio da nada, nunha zona moi despoboada. Pendentes de que se realicen excavacións máis extensas no interior, “manexamos a hipótese de que este castro nunca se habitou”, afirma Vidal. “Hai algúns outros precedentes no mundo castrexo”, engadiu. Todo un misterio. A area, por certo, volve sepultar a muralla excavada a un ritmo perceptíbel mes a mes, fiel ao ciclo dos ventos.

Lembro unha tradición asociada á veciña Lagoa do Carragal e á mítica cidade de Valverde. As lendas falan de que Valverde foi afundida baixo a Lagoa de Carregal, pero eu teño escoitado a tradición de que se atopaba baixo a gran Duna de Corrubedo. Nesa mesma lenda, contábase de que o campanario de Valverde aparecía e soaba o badal nos días de moito vento, nos que a Duna se movía moito. E non podo menos que imaxinarme que, en realidade, as lendas agachaban a base real dese castro nunca habitado de Porto Baixo, que aparece e desaparece baixo a area como unha cidade da Ruta da Seda ou do deserto exipcio.

Xa che teño aquí falado da práctica do “castring”. Basicamente, consiste en comezar a visita a un castro que non coñeces, e do que non dispós de documentación. Guíaste por toponimia, por orografía e por falar cos paisanos. E así, a través de conversas nas aldeas, mapas e observación do territorio, vas empalmando acrópoles da Idade do Ferro sen rubor. Iso é algo que eu creo que se pode facer en Galicia e en poucos sitios máis.

Hoxe comezamos no Castro Dozón. O Castro está escondido na ladeira dunha montaña, e cae contra un lado, ata a aldea actual do Castro. Os lugareños cercenaron a parte de abaixo do foxo, pero segue sendo un espazo impoñente. De alí, comezamos a caer ata o Irixo, e chegamos ao Castro de San Cosme. Un lugar fascinante. É a primeira vez que nos atopamos unha aldea actual vivindo dentro dun castro. Non me refiro ao lugar no que houbo un castro pero xa non está, non. Refírome a que as casas están dentro dos muros do castro, que mantén o seu foxo e os seus terrapléns. Creme, alí está e aínda vive unha familia, nesa aldea en ruínas. Seguimos baixando polo Irixo (neste concello ou se sube ou se baixa), e logo ascendimos en dirección Sidre, e ao ascender atopamos outra fortaleza, nun destacado lugar de observación sobre o val. Un recinto estraño, na alta montaña, entre laxes de xisto, con muretes que forman divisións nas coviñas que forma a pedra. Un xacemento difícil de clasificar, máis antigo que o castrexo clásico, desde logo. Continuamos buscando outros castros que non atopamos, ata chegarmos pola tarde ao Coto do Mosteiro, en San Xurxo de Lobás, no Carballiño. Atrás quedaban importantes castros que quedarán para outra ocasión, coma o de Souteliño ou o de Santiso.

Aquí che pego o mapa de localización dos xacementos.

Ver mapa más grande

[lang_gl]Nas corredoiras de San Xurxo de Sacos (Cotobade).

Hai algo dramático, ruidoso e brusco na finalización do outono. Se a finais de outubro, os dourados dulcifican as cores das árbores e os solpores pousan o sol con suavidade, a invernía que entra xa en decembro provoca un último esforzo na natureza no que non hai concesións nin matices cromáticos. As últimas follas caen a un manto espeso vexetal que xa é podremia e humus. E as humidades non dan despegado do chan. A natureza é coma un animal cabreado, que xa non sabe en que dirección tirar. Esta explosión de carraxe antes do adormecemento do inverno vivímola facendo o sendeiro de San Xurxo de Sacos, en Cotobade (Pontevedra). É o PR G-29, rondando o canón do río Lérez. Non quero estenderme moito neste fermoso e completo paseo de natureza, auga, petroglifos e fontes, a través de longas calzadas inmemoriais que a maleza vai devorado. Mellor che quedan as imaxes. Fotos de Sole e Manolo.
[/lang_gl]
[lang_es]En las veredas de San Xurxo de Sacos (Cotobade).

Hay algo dramático, ruidoso y brusco en la finalización del otoño. Si hacia finales de octubre, los dorados dulcifican los colores de los árboles y los atardeceres posan el sol con suavidad, la invernía que entra en diciembre provoca un último esfuerzo de color en la naturaleza. Las últimas horas caen a un manto espeso vegetal que ya es podredumbre. Y las humedades no se despegan del suelo. La naturaleza es como un animal cabreado, que ya no sabe en qué dirección tirar. Esta explosión de rabia antes del adormecimiento del invierno la vivimos haciendo el sendero de San Xurxo de Sacos, en Cotobade (Pontevedra). Es el PR G-29, rondando el cañón del río Lérez. No quiero extenderme mucho en este hermoso y completo paseo de la naturaleza, el agua, petroglifos y fuentes, a través de largas calzadas inmemoriales que la maleza está devorando. Mejor te quedan las imágenes. Fotos de Sole y Manolo.[/lang_es]

Dúas patas de elefante arbóreo

O elegantísimo petroglifo da Laxe dos Cervos.

[lang_gl]
Zona superior da importante Laxe das Ferraduras, onde o artista fixo algo fascinante: gravou na pedra as pegadas dun rastro de cervos. Na zona sur do petroglifo hai unha escena de caza e tres ídolos cilíndricos.[/lang_gl][lang_es]
Zona superior de la importante Laxe das Ferraduras, donde el artista prehistórico hizo algo fascinante: grabó en la piedra las pisadas de un rastro de ciervos. En la zona sur del petroglifo (no se ve en la foto), hay una escena de caza y tres ídolos cilíndricos. [/lang_es]

[lang_gl]Punto de partida do itinerario polo conxunto arqueolóxico de Tourón. Fotos: Sole

Cando aparcamos o coche na explanada inferior do complexo arqueolóxico da parroquia de Tourón, en Ponte Caldelas (Pontevedra), sen ter nin idea do que nos agardaba, apareceron un home coa súa filla de sete anos, subindo a valgada dun río cun cesto baleiro de setas.

-Nada, nin unha atopamos -díxonos.
-¿E logo que hai por aquí? -preguntámoslle.
-Uns petroglifos, disque, eu nunca estiven, só naquel de aquelas árbores -comentounos o home.

A meniña levantou un dedo como na clase.
-Eu si sei o que hai. Petroglifos. Alí e alí e alí e alí tamén.
-Ai, e viñeches co colexio? -preguntoulle o pai sorprendido.

A meniña sinalou puntos separados repartidos por unha rochosa aba dunha montaña que parecera ser deforestada. Ao amosalos, distinguimos uns postes vermellos repartidos ao longo da ladeira da montaña.

-Nese hai cerviños e naquel hai homes e neste espirais -continou a nena.

Non puiden evitar ser ago malo. Mirei para aquel pai que nin se interesara polo lugar (e, por suposto, en amosalo á súa filla) e lle comentei como quen non quere a cousa:

-Que marabilla que as novas xeracións vaian sabendo máis que nós, non é? Menos mal que están as escolas.

Ao pai debeulle dar un ataque de arrepentimento súbito e non lle gustou moito o meu comentario. Colleu á nena da man:

-Veña, neniña, imos subir a ver que é iso.

¿Que era iso? Máis ben, que non era. Nunca nas andainas por Galicia me sentira tan felizmente sorprendido cun proxecto de recuperación do patrimonio. Porque a comunidade de montes de Tourón cedera, preservando con xustiza e tino os seus dereitos comunais sobre as terras e os cursos de auga, toda unha ladeira da pedregosa montaña que lle dá sombra á parroquia, para que todo o mundo puidera ver o tesouro agochado entre toxos, eucaliptos e frouma. Un proxecto do concello de Ponte Caldelas financiado pola Xunta e o Plan PRODER estase a centrar en facer visible, visitable e comprensible esa valiosa paisaxe cultural.

Alí se poden ver uns espectaculares conxuntos de petroglifos que constitúen todo un dinámico conxunto narrativo sobre a vida do home da Prehistoria e a súa relación coa natureza. Unha auténtica paisaxe cultural. Porque nas pedras de Tourón están tatuadas escenas de caza, mandas de cervos berreando, homes cabalgando e mesmo algunha figura que lembra a representación dos chamáns ou dos bruxos. Varios dos conxuntos revisten gran parte das pedras con círculos, rectas que comunican espirais, auténticas neuronas de granito.

Os técnicos deforestaron de eucalipto toda unha ladeira, aproveitaron os camiños previos para trazar un itinerario circular que permite ir visitando as estacións, e envolven as pedras con plataformas de madeira e marcos de interpretación que facilitan a contemplación gravados, atopalos nesa gran área e, ao mesmo tempo, non machacar o chan que rodea a estación. As estacións están localizadas con postes vermellos que fan doada a ubicación da ruta na distancia.

O que lemos na pedra, eses animais urrando, correndo, movéndose en manda, se cadra foron observados neste lugar por os artistas que os representaron nas pedras. Xogando entre os tempos e os motivos artísticos, sutilmente os deseñadores do complexo insertaron unha pequena manda de cervos de ferro, a tamaño natural, próximos a un curso de auga, e que dialogan perfectamente coas imaxes que estás a ver.

…e nós observámolas case con visión cazadora. A magnífica laxe que está na zona alta do complexo descúbrenos a un home -ten un enorme pene, coma os bruxos ou cazadores doutras pedras do complexo- asexando, armado, nun lateral da escena -seguro que agochado entre xestas ou buxos-, as ducias de cervos que o artista representou ao longo dunha gran laxe, con baixorrelevos de astas que se funden na pedra como rabuñazos. E estas pedras, no solpor, parecen estar vivas e animadas, parecen cheirar a suor animal e humano, a stress antes dunha carreira e unha lanza, a caras pintadas e bruxos que voan, músculos tensos, silencio que acocha o drama da morte e da supervivencia. Pareceume unha instantánea dunha escea, cotián e excepcional ao mesmo tempo, que acontecera, no mesmo lugar, hai catro mil anos. Temos o privilexio de que o granito do noso país contén o negativo fotográfico da historia. Está aí e non o sabemos apreciar.

Os arqueólogos atoparon un poboado na zona inferior do complexo, aínda en excavación. Pero como con unha boa parte dos xacementos arqueolóxicos, Tourón segue vivo e dando sorpresas. Localizáronse 30 petroglifos máis, vintenove fóra da área valada do Complexo Arqueolóxico, pouco despois de inaugurarse.

Localización do complexo:

Visualizar o mapa ampliado

Hoxe percorrer os máis significativos conxuntos de Tourón é unha realidade, un enorme tesouro da comunidade aldeá que por sorte podemos visitar todos. Ao ver a magnífica posta en valor do conxunto, ocórreseme unha idea que paso a expoñer nos comentarios do post.[/lang_gl]

[lang_es]Cuando aparcamos el coche en la explanada inferior del complejo arqueológico de la parroquia de Tourón, en Ponte Caldelas (Pontevedra), sin tener ni idea de lo que nos esperaba, aparecieron un hombre con su hija de siete años y una cesta vacía de setas de la vaguada de un río.

-Nada, ni una seta encontramos -nos dijo.
-¿Pero qué hay aquí? -le preguntamos.
-Unos petroglifos, por lo visto, yo nunca estuve, sólo en aquel de allá abajo -nos comentó el hombre.

La niña levantó un dedo como en la clase.
-Yo sí sé lo que hay. Petroglifos. Allí y allí y allí y allí también.
-Ai, ¿y viniste con el colegio? -le preguntó el padre sorprendido.

La niña señaló puntos separados subiendo por una rocosa ladera de una montaña que había parecido ser deforestada. De pronto, distinguimos unos postes rojos repartidos al largo de la ladera de la montaña.

-En ese hay ciervitos y en aquel hay hombres y en este espirales -continou la niña.

No pude evitar ser ago malo. Miré para aquel padre que ni se había interesado por el lugar en el que andivera recogiendo setas y le comenté como de pasada:

-Desde luego, qué maravilla que las nuevas generaciones vayan sabiendo más que nosotros, no? Menos mal que están las escuelas.

Al padre le debió dar un ataque de arrepentimiento súbito y no le debió gustar mucho mi comentario. Cogió a la niña de la mano.

-A ver, neniña, vamos a subir a ver qué es eso.

¿Qué era eso? Más bien, qué no era. Nunca en las andaduras por Galicia me había sentido tan felizmente sorprendido con un proyecto de recuperación del patrimonio. Porque la comunidad de montes de Tourón había cedido, preservando con justicia y acierto sus derechos comunales sobre las tierras y los cursos de agua, toda una ladera de la pedregosa montaña que le da sombra a la parroquia, para que todo el mundo pudiese disfrutar el tesoro escondido entre tojos, eucaliptos y maleza. Allí se pueden ver unos espectaculares conjuntos de petroglifos que constituyen todo un dinámico conjunto narrativo sobre la vida del hombre de la Prehistoria y su relación con la naturaleza. Un auténtico paisaje cultural. Porque en las piedras de Tourón están tatuadas escenas de caza, manadas de ciervos berreando, hombres cabalgando e incluso alguna figura que recuerda la representación de los chamanes o de los brujos. Varios de los conjuntos revisten gran parte de las piedras con círculos, rectas que comunican espirales, auténticas neuronas de granito.

Los técnicos deforestaron de eucalipto toda una ladera, aprovecharon los caminos previos para trazar un itinerario circular que permite ir visitando las estaciones, y envuelven las piedras con plataformas de madera y marcos de interpretación que facilitan acercarse a los grabados, encontrarlos en esa gran área y, al mismo tiempo, no machacar el suelo que rodea la estación. Las estaciones están localizadas con postes rojos que hacen fácil la ubicación de la ruta en la distancia.

Lo que leemos en la piedra, esos animales urrando, corriendo, moviéndose en manada, a lo mejor fueron observados en este lugar por los artistas que los grabaron en el granito. Jugando entre los tiempos y los motivos artísticos, sutilmente los diseñadores del complejo insertaron una pequeña manada de ciervos de hierro, a tamaño natural, próximos a un curso de agua, y que dialogan perfectamente con las imágenes que estás viendo en la piedra.

…y nosotros los observamos casi con visión cazadora. La magnífica losa que está en la zona alta del complejo nos permite observar a un hombre -tiene un enorme pene, como los magos o cazadores de otras piedras del complejo- acechando en un lateral las docenas de ciervos que el artista representó a lo largo de una gran piedra, con bajorrelieves de astas que se funden en la piedra como zarpazos. Y estas piedras, en el atardecer, parecen estar vivas y animadas, parecen oler el sudor animal y humano, el stress antes de una carrera y una lanza, la caras pintadas y magos que vuelan.

Los arqueólogos encontraron un poblado en la zona inferior del complejo, aun en excavación. Pero como con una buena parte de los yacimientos arqueológicos, Tourón segue vivo y dando sorpresas. Se localizaron 30 petroglifos más, veintinueve fuera del área vallada del Complejo Arqueológico, poco después de inaugurarse.

Hoy recorrer los más significativos conjuntos de Tourón es una realidad, un enorme tesoro de la comunidad de Tourón que por suerte podemos visitar todos. Al ver la magnífica posta en valor del conjunto, se me ocurre una idea que paso a exponer en los comentarios del post. [/lang_es]

Fotos: Sole

[lang_gl]Poucos castros musealizados hai tan estraños como Santomé, preto de Ourense. Chegamos a el ao solpor, no momento en que os últimos raios do outono prolongaban de esguello todas as sombras, e parece que o momento resumira o propio carácter deste antigo enclave prehistórico. Santomé está mergullado nun espeso bosque que, coma moitos por Ourense, parece a medias mediterráneo e atlántico. Nas áreas aínda non excavadas emerxen muros, debúxanse as formas das casas que aínda están aí, séntense os pasos dos homes que aquí habitaron de xeito interrumpido entre a Idade do Ferro e a fin do Imperio Romano. Contra o século I a.C., unha comunidade instalouse no castro, construíndo murallas e torreóns, e unhas casas de planta cadrada que deixaban, no pequeno tramo excavado, pequenas praciñas.

O curioso é que un século despois, xa trala invasión romana, unha comunidade moi diferente instálouse nas ladeiras do castro, fóra das murallas. Consérvase pouco das súas vivendas, porque sobre elas se construíu unha aldea tardorromana, pero é misterioso de vez. A pesar de coexistir no tempo cos habitantes de intramuros, os restos materiais que quedaron deles son considerabelmente distintos. Esta xente tiña cerámicas de importación, da Galia, ou de Clunia, claramente romanizadas; mentres que a xente de intramuros mantiña as formas, os obxectos propios da cultura castrexa. E isto ao mesmo tempo. Fáltannos as palabras para explicar o encontro e desencontro entre culturas. Do poboado exterior, como dicía, quedou pouco. A finais do Imperio, levantáronse outras casas aquí, algunhas de dous pisos, como demostran as escadas de pedra que hoxe levan ao baleiro.

Pasear hoxe por este recinto é sorprendente. A xente do interior do castro porfiou en aproveitar as pedras para asentar as súas casas e outras funcións. Xa que logo, por todas partes, no bosque, atópanse pías como as da foto, furados labrados na pedra, ás veces cunha función non demasiado clara. A pía que aparece na foto na que se me ven os brazos explícase polo guía como unha primitiva prensa de aceite. Non sei. Hoxe unicamente prensan melancolicamente, o tempo que as cubre de carrizos. [/lang_gl]

[lang_es]Pocos castros musealizados hay tan extraños como Santomé, cerca de Ourense. Llegamos a él al atardecer, en el momento en que los últimos rayos de sol de otoño prolongaban de soslayo todas las sombras, y parece que el momento resumía el propio carácter de este antiguo enclave prehistórico. Santomé está sumergido en un espeso bosque que, como muchos por Ourense, parece a medias mediterráneo y atlántico. En las áreas aun no excavadas emergen muros, se dibujan las formas de las casas que aún están ahí, se sienten los pasos de los hombres que aquí habitaron de manera interrumpida, varias veces, entre la Edad del Hierro y el final del Imperio Romano. Hacia el siglo I la.C., una comunidad se instaló en el castro, construyendo murallas y torreones, y unas casas de planta cuadrada que dejaban, en el pequeño tramo excavado, pequeñas placitas entre las callejuelas.

Lo curioso es que un siglo despues, tras la invasión romana, una comunidad muy diferente se instaló en las laderas del castro, fuera de las murallas. Se conserva poco de sus viviendas, porque sobre ellas se construyó una aldea tardorromana posterior, pero lo misterioso es que, a pesar de coexistir en el tiempo con la gente que vivía dentro de las murallas, sus restos materiales son considerablemente distintos. Mientras ellos dejaron un rastro de cerámicas de importación, de la Galia, o de Clunia, puramente romanizadas, la gente de dentro de la muralla mantenía las formas, los objetos propios de la cultura castreña. Y esto al mismo tiempo. Nos faltan las palabras para explicar el encuentro y desencuentro entre culturas. Del poblado exterior, como decía, quedó poco. A finales del Imperio, se levantaron otras casas aquí, algunas de dos pisos, como demuestran las escaleras de una piedra que hoy llevan al vacío.

Pasear por este recinto es sorprendente. La gente del interior del castro insistió en aprovechar las piedras para asentar sus casas y otras funciones. Por tanto, por todas partes, en el bosque, se encuentran pías como las de la foto, agujeros labrados en la piedra, a veces con una función no demasiado clara. La pía que aparece en la foto en la que se me ven los brazos se explica por el guía como una primitiva prensa de aceite. No sé. Hoy únicamente prensan melancolicamente, el tiempo que las cubre de musgo.[/lang_es]

Santomé en Capítulo 0 Mapas

Vista aérea de Castro Maior. Foto: SIXPAC

Casa con vestíbulo nas excavacións na croa do castro

Castro Maior, no Concello de Portomarín, é un recinto arqueolóxico enorme para as medidas galegas: suma catro hectáreas compostas por unha croa e unha sucesión labiríntica por veces de murallas, foxos e antecastros-. Ao xacemento tocoulle a lotería, xa que será un dos vinte que Cultura declarará Ben de Interese Cultural nos vindeiros meses, aínda que xa levaba mercando boletos cando menos dous mil e pico anos. Os habitantes do lugar tiveron que escoller no seu momento entre as privilexiadas vistas sobre o territorio nun contorno bastante inseguro ou a busca dun lugar mellor defendíbel. Escolleron mirar e, para compensar, encheron o terreo de foxos ata o punto de que hoxe é un curioso e atípico labirinto de gavias e montes de terra. A presión demográfica levoulles a ampliar recintos. As excavacións da croa revelan unha densa malla de vivendas, con banquiños, fogares, todo.

Este castro pon sobre a mesa o papel dos sistemas viarios na época castrexa: moitos castros foron construídos ao carón do Camiño de Santiago antes de que este fora tal. Se cadra as vindeiras excavacións axuden a comprender algo máis sobre o papel das comunicacións na época castrexa.

Castro Maior en Capítulo 0 Mapas

Durante moitos anos, foi o único menhir “oficial” de Galicia. É a Lapa de Gargantáns, en Moraña. Hoxe sabemos que hai outros, aínda que non moitos. O camiño vaise esborrallando cando chegas ata el. E está inzado de tatuaxes…coviñas, círculos, arte rupestre parecida á que se atopou no seu momento en Dombate. Ségueme a impresionar.

Localización da Lapa en Capítulo 0 Mapas

Tumba de inhumación no prado externo ao Castriño de Bendoiro

Gabia tapada

Excavación dun segmento dunha das gabias

O venres a última hora da mañá a Consellería de Cultura enviou un breve comunicado e dúas fotografías. No transcurso das excavacións de urxencia, feitas con motivo das obras do AVE, no Castriño de Bendoiro, en Lalín, apareceran tumbas da Idade do Ferro. A moita xente non lle dirá nada, pero quen coñeza un pouco da cultura castrexa saberá que a noticia é a bomba. Ata o momento, localizáranse só achados moi illados, en puntos moi separados da xeografía galega, que deran pé a moitas interpretacións por parte da comunidade investigadora. Só había unha referencia máis ou menos clara na arqueoloxía galega, unha necrópole no Castro de Meirás, na Coruña, composta por setenta foxas escavadas a baixa profundidade, e pequenos silos nos que, nalgún caso, había cinzas. Xosé Ignacio Vilaseco fixo un excelente artigo(pdf) sobre o estado da cuestión dos enterramentos castrexos en Galicia.

Por suposto, tardamos menos de 24 horas en movernos ata Lalín para ver que se atopara naquel castriño. Na liña última do blog de experimentar con videoblogging, Xurxo Salgado e máis eu preparamos un pequeno vídeo co que alí nos atopamos. Interesantísimo.

Notas técnicas:
Notarás que o locutor parece algo robotizado e un tanto deficiente en fonética galega. Pois si: é unha máquina e por riba neofalante. Pero creo que, en momentos determinados, cumpre ben o cometido. A ver que che parece. O vídeo está feito co modo vídeo do Nokia N70 e tamén cunha cámara de vídeo de disco duro Panasonic SDR H250 con 3CCDs e óptica Leica coa que ando a experimentar. O vídeo de Google Earth está capturado con esa excelente aplicación que é Fraps.

Castro Lupario (esquerda, Google Maps) e Castro Mouro (dereita, SIXPAC). O Castro Mouro ten un recheo semitransparente para observar a forma da croa e identificar a muralla ao redor.

1. O Castro Lupario é un dos xacementos máis intrigantes da Maía. Trátase dun recinto tan enigmático como magníficamente conservado. Unha imponente muralla de pedra rodea o recinto superior da acrópole. No seu interior, un muro divisorio, que se aprecia na fotografía, divide o recinto (ver en Google Maps aquí). As acumulacións de formas da zona dereita pénsase que son as ruínas dunha capela medieval. Ao redor do castro, na zona noroeste, dáse un fenómeno moi interesante. Da muralla saen, de xeito radial, valados que descenden un pouco no monte, aparentemente da mesma época do castro, e que poden falar de cando a muralla deixou de ter un uso para facerse, unicamente, unha parte do muro divisorio de fincas. Os castrexos inseriran na mesma muralla un petroglifo, se cadra extraído dalgunha pedra do monte. E, un detalle moi interesante, a maiores: non hai casas. Alomenos, na área norte, por riba do valado divisor. Nin trazas. Sempre crin que o Castro Lupario era culturalmente diferente ao resto dos castros da zona. Non me refiro a outra cultura, a outra etnia nin nada diso. Senón que non respondía aos patróns habituais dos castros desta zona da provincia da Coruña. Se cadra sexa un espellismo derivado do seu excelente estado de conservación. Se cadra.

Pero esta fin de semana quixen comprobar que acontecía noutro castro próximo. Rubén pasoume un fantástico arquivo de Google Earth con castros da zona e localicei o Castro Mouro, preto de Calo. Dúas aldeas están baixo do monte, Socastro (un clásico) e Mouromorto (vaia lenda debeu haber). O Castro Mouro ten unha pranta similar á do Castro Lupario (rectangular, orientada de norte a sur), aínda que en moito menor grado de conservación (ten un gran muro de mampostería, pero está no medio e medio dunha parroquia densamente poboada e de aí tiveron que levar pedra). Está moi próximo, en liña recta, 3 quilómetros, e parece un calco do Lupario.

O Castro Mouro ocupa un área practicamente similar ao Castro Lupario, unhas 1,2 hectáreas. É totalmente plano na súa croa e conta cun valado, exactamente na mesma altura que o castro Lupario, que divide esa croa en dous. Igual que no Lupario, na división sur da croa detéctanse estruturas, pero hai tanta broza que non se poden determinar. Sen embargo, na división norte, unha exploración superficial só permitiu localizar uns calzos labrados nunha pedra. Pero é que, ademais, na zona suroeste (nas outras había moita maleza), localizamos valados radiais saíndo da muralla principal en perpendicular, dividindo fincas. ¿Por que dous castros tan, tan semellantes?

Buscando (desesperadamente) unha croa. Foto: Sole

2. Francelos, ou a decepción

Os arqueólogos sábeno ben: unha suma de indicios non quere dicir unha evidencia. Localicei o castro de Francelos nos mapas do IGN. A aldea, no concello de Rois, está tamén moi próxima ao Castro Lupario. Trátase dun fermoso lugar, unha aldea situada no hinterland entre os montes e o fértil e umbrío val do Sar. Chegamos a Francelos, e unha parella de vellos sinalounos, bufando, un pico de fortes pendentes pendurado sobre a aldea. “É o castro”, dixéronnos. Ben, tipoloxía de castelo, pensei eu. Subimos alasando, por unha pendente criminal, porque os camiños que levaban ao monte desapareceran esborradas polos incendios do verán pasado. Que incendios. O monte enteiro cheo de xestas queimadas, de fieitos desmedidos e árbores caídas, que cascaban ao noso paso e se fendía nunha estraña terra areosa, sedimentaria. Ao chegarmos arriba, todo parecía que era o lugar. Un chan relativamente plan, circundado de elevadas pendentes. Nas proximidades, no lado oeste, unha fonte. No sur, outra. Lugar estratéxico. Toponimia correcta. Pero nada. Nada de nada. E non se trata de non saber ver: o lume barrera todo e o monte era case transparente. Nin un mísero resto para estas pernas negras de cinza e lañadas de cadáveres arbóreos e toxo. Baixamos. Ao chegarmos a casa mirei o mapa: subiramos o Monte Touriz. O castro estaría, de habelo, cen metros máis ao norte.