Despois da intrigante visita á muralla do Monte Aloia decateime de que estaba ante outro Castelo Baleiro, moi similar ao Castro Valente de Padrón. Unha zona escura da nosa Historia por estudar, malia conter os recintos arqueolóxicos de máis grande estensión do patrimonio histórico de Galicia, así de claro. En concreto, ao contrario do que afirmei no post do Monte Aloia, a muralla desta montaña tudense é considerablemente máis grande en estensión que a Muralla de Lugo (2 quilómetros). Esta ten máis de tres. Estamos falando destas cifras, señores.
O caso é que Xenome recomendoume un libriño no que había máis información sobre a muralla: O Tui Antigo: unha aproximación histórica-arqueolóxica, da arqueóloga Silvia González Soutelo. Nel fálase das interesantísimas evidencias sobre a mansión e o castellum Tyde, o poboamento romano deste importante porto, porta da Gallaecia. Tamén da suposta localización do pazo dos reis suevos que levaron a capital do reino ata aquí. E, por suposto, fálase da muralla. Hai unha detallada descrición, un valioso plano que localiza os elementos máis interesantes do recinto, os lugares nos que está mellor conservada e os grandes sillares de pedra suben máis de tres metros, tamén as estrañas atalaias que sobresaen da muralla, os torreóns. Recolle unha referencia ao estado no que se atopaban as ruínas no ano 1610, cando un cronista local alude a elas co mesmo misterio, distancia e ignorancia que hoxe temos respecto delas, o mesmo que acontece en Castro Valente cando aluden a el os investigadores do XIX. Ese cronista, P. Sandoval, por certo tamén fala de que a muralla ten cubos (que hoxe non se localizan, pero tamén me lembrou a Castro Valente). Pero no 1610 o cronista de Tui non sabe nada da súa orixe. Importante.
O capítulo achega moita información descritiva, pero é sumamente cauteloso, ante a falta de evidencias arqueolóxicas que permitan afinar a cronoloxía. González Soutelo establece a súa cronoloxía posible “entre o periodo de crise do Imperio Romano (…) ata o século XV” (mil anos de nada, non está mal!). Ou sexa, non temos moita idea. Nin diso nin da súa función. ¿Era unha protección militar?¿Era o límite dun territorio sagrado centrado na actual ermida de San Xulián? Non o sabemos. Hai uns anos fixéronse unhas catas arqueolóxicas na muralla e en varios recintos anexos, pero como é habitual neste país, non se publicaron os resultados. A outra referencia valiosa da arqueóloga é a documentación doutros dous recintos similares en lugares próximos: o Faro de Budiño e o monte Galiñeiro. Non habemos tardar moito en visitalos.
Absolutamente delicioso é un libriño de 1900 impreso en Betanzos, na imprenta dos Sucesores de Castañeira, escrito por un tal Rogelio Borondo e que a xente do Anuario Brigantino -un exemplo do que eu penso que é tomar a cultura pola man- dixitalizou dentro da Biblioteca Virtual de Betanzos. O libro titúlase Memorias de un viaje improvisado (baixar en PDF) e é a crónica dunha liada monumental entre colegas. Non hai máis que ver como comeza:
A las doce del día 21 de octubre de 1899, hora en que como había tomado por costumbre desde mi regreso de América, me dirigía a mi casa con objeto de suministrar al mecanismo orgánico el combustible indispensable para la subsistencia [só esta frase xustifica xa a lectura de todo o volume], despues de una sesión con algunos amigos en la sociedad Liceo Recreativo. En el cantón de San Roque me encaré con los amigos D. Juan y D. Jesús García, a los que me aproximé con objeto de saludar especialmente al segundo que aquel día debía partir para París en misión comercial (…) Cumplido aquel deber [como mola a retórica do XIX] me anunció el mismo D. Jesús que no sólo él era el viajero, sino que también su hermano presente, pues que así lo había resuelto el día anterior y agregó que yo también debiera acompañarlos, en cuyo caso el viaje se prolongaría a Suiza y a Italia. (…) Me resistí repetidas veces, aduciendo como razón la falta de preparación para emprender tan de improviso un viaje relativamente largo, que debía comenzar a las seis cuarenta del mismo día. (…)
Nin que dicir ten que o señor Rogelio caeu na liada dos colegas e emprendeu a viaxe por Francia, Suiza e Italia. Coma outros turistas da época, Rogelio sentía fascinación polas medidas: anotaba o número de escalóns de subida as torres, os metros de pendente, o número de pedras construídas e os horarios dos trenes e entradas a museos. Un magnífico exemplo do talante turista da época pódese ver, tamén en Betanzos, no Pasatempo, onde os irmáns García Naveira tamén consignaron cifras encol das pirámides de Exipto. Ao ler este libriño de viaxes, fíxádevos por onde, a personaxe de Phileas Fogg, a personaxe de Jules Verne cobra unha dimensión diferente. As súas teimas: a precisión, a puntualidade ferroviaria, a confianza na mecánica e na ciencia son rasgos máis do espírito da época que da personalidade específica do protagonista de A volta ao mundo. Rogelio Borondo, viaxeiro betanceiro do 1900, ten moitas cousas en común con Phileas Fogg. A lectura de Memorias de un viaje improvisado é un pequeno e divertido pracer bibliófilo. E outra cousa: sitúanos nun tipo de literatura moi ausente en Galicia, a das crónicas de viaxes en pleno momento do seu auxe en Europa. Os nosos grupos acomodados nunca foron moito de viaxar, ou de contar o que viaxaban. O libriño é un bo texto para saber como vía o mundo un galego da época.
Desde que volvín da viaxe a Ecuador ando con curiosidades con gañas de coñecer máis sobre o presente e a realidade contemporánea de América Latina. É por iso que este ensaio do novelista mexicano Jorge Volpi El insomnio de Bolívar. Cuatro consideraciones intempestivas sobre América Latina en el siglo XXI tiña que interesarme por forza. Volpi sitúa o seu libro na paradoxa de como o realismo máxico caracterizou a literatura sudamericana cara o exterior e como esa caracterización non era inocente. Ao deixarlles aos latino americanos a fantasía, excluíanse do presente. Para Volpi, a literatura latino americana non ten ningún trazo en común na actualidade, agás o idioma, e ás veces nin iso. Son a consecuencia da xeración McOndo, un grupo de escritores urbanitas que fronte ao Macondo de Gabriel García Marquez opoñen o McOndo das franquicias alimentarias, o mundo urbano e a despolitización, e que se cadra teñan como figura ao encumbrado Bolaño. É precisamente, nos trazos de caracterización -ou de renuncia de caracterización, máis ben- desta literatura cada vez máis diversa e dispersa na última década onde o libro de Volpi gaña forza.
As outras áreas do libro analizan a identidade de América Latina como conxunto de países e as transformacións políticas dos últimos anos. Desde os sistemas de caudillaxe democrática representada por unha nova xeración de presidentes ata o mantemento das inxustizas e desigualdades. A América Latina actual é unha rexión fóra das dinámicas do mundo, indica o autor; no periodo de maior estabilidade democrática que vive a zona en moito tempo -malia as continuas tensións e bravatas e algunha alteración máis seria en CentroAmérica), América Latina está a perder a identidade que os une, e Volpi non percibe tal cousa como negativa. Nun exercicio de ucronía, visualiza unha federación de repúblicas latino americanas, se cadra enfrontadas ao norte. A súa unión outorgaría o soño que Bolivar non tivo nos últimos anos da súa vida. O escritor non pode evitar repasar coa súa análise aos réximes chavista ou boliviano, pero o voluntarismo da tarefa non pasa de coleccionar chascarrillos es concesións ao fértil anecdotario do venezolano ou os voluntariosos xestos de Evo Morales. Volpi, con bastantes silencios conscientes -sobre a Península, por exemplo, apenas hai alusión á influencia empresarial e social española desde os anos 90- , ofrece unha visión persoal da rexión, aínda que na súa análise non sexamos capaces de ir moito máis alén do que os medios nos ofrecen todos os días.
Non sei moi ben como describir O nome do vento, a novela de Patrick Rothfuss que tanto está a dar que falar. Supoño que un sempre remata por comparar todas as novelas do xénero fantástico con aquelas que te chamaron máis a atención, pero por non liala moito, eu resumiría O nome do vento como un cruce entre Harry Potter e unha versión edulcorada (máis, se cadra) da Dragonlance. Non consigo comprender -e iso é mea culpa- como fun capaz de ler 800 páxinas, nin tampouco o cabreo supino cando me din conta, nas últimas 20 páxinas, que aquelo estaba todo orientado á compra dun segundo libro e que nin sequera ía existir a dignidade mínima de pechar algunhas das tramas nese tocho. Así que por non ter, non ten nin spoiler. O nome do vento ten, ao meu ver, poucas cousas que salvar. Se cadra o tempo de amargura de Kvothe de mendigo na cidade e, por algún motivo especial, o episodio no que pasou cazando unha sorte de rinoceronte adito e procurando Chandrians nunhas montañas boscosas coroadas por un cromlech. O resto, pois non sei. E o que máis me cabrea, señoras e señores, é que eu que adoito ser bastante descrido en tema desas típicas citas de valoración do libro. Desta volta, colléronme coa garda baixa e piquei coma un bendito. Pero que mala, mi madriña.
A construción do zeppelin Hindenburg, na década dos 30, con estas escaleiras movibles tan alucinantes. Unha imaxe que engancha co futurismo, con Metrópolis e coa estética do futuro-pasado. Ao ver estes monstros de metal afírmome nunha convicción persoal: os inicios dos futuros sempre resultan toscos, pero ensoñadores. (vía)
Máis Fotografías que son novelas.
Dúas imaxes do moinante do Village
Atención: este non é un post sobre a relación entre o xornalismo e literatura.
Hoxe non toca.
Este é un post sobre un libro delicioso. O segredo de Joe Gould, de Joseph Mitchel. Lino na tradución portuguesa (moito me gustan ler as traducións portuguesas de libros en inglés), con prólogo de Lobo Antunes. Lobo Antunes confesaba adorar este libro delgado e directo, este relato da vida real. Mitchell escribiuno para a New Yorker, e publicouno como libro en 1964. Non publicaría nada relevante -afirman- ata a súa morte na década dos 90. E non importa. Este libriño é como Pedro Páramo. Se cadra non teña a súa intensidade. Pero o relato real da vida dun bohemio do Village neiorquino, Joe Gould, é unha pequena xoia de artesanía da prosa. Gould era un indixente famoso, que se colaba en festas, propietario dunha imaxinaria Historia Oral. En teoría, o libro era a bomba. Gould afirmaba ter consagrado toda a súa existencia á súa redacción, que sería feita en libretas, tickets, en calquera cousa que tivera a man, e que estaría dispersa e repartida entre as súas supostas amizades. O segredo de Joe Gould é ese. A existencia ou non da súa Historia Oral.
Non é difícil recoñecer nos trazos de Gould os hábitos supervivintes de calquera ionqui algo excéntrico de calquera rúa do mundo. Un ionqui con permiso para colarse nas festas e desenvolver nelas unha estridente parodia de si mesmo. A prosa de Mitchell é sobria, nada poética (perdón: non quero dicir que a poesía deba ser ebria, senón que na vontade de Mitchell non está en darlle protagonismo á súa propia redacción), propia das boas crónicas da escola do New Yorker. Pola contra, o que relata, a vida orbital deste famoso Gould do Village, convértese nunha peza mestra para aqueles que lle gusta a literatura das cousas pequenas.
Agora mesmo non sei se xa pasou o boom de vendas da novela histórica ou aínda continúa. Sospeito que, coroe ou non listas de máis vendidos, encha ou non páxinas e minutos de medios, a novela histórica é coma o dinosauro de Monterroso: sempre está aí. Recrear, reescribir o pasado, mesmo inventalo, é unha das teimas da literatura. Os homes non existimos sen pasado. E a novela histórica cumpre o soño dun escritor: intervir nun universo xa coñecido para o lector. O pasado como espazo imaxinario supón un esforzo menor de lectura que construír un mundo de cero. Desde a propia Ilíada ata Walter Scott, eis un potente motor literario de comuñón cos lectores.
Leo La Catedral del Mar, o bestseller co que Ildefonso Falcones conta a historia dunha Barcelona do século XIV, de a cabalo entre o feudalismo e a burguesía, a partir dun protagonista, Arnau e, de forma transversal, da edificación de Santa María del Mar, o edificio levantado polos gremios e burgueses da cidade en contraposición á aristocrática catedral intramuros. A comparación entre La Catedral del Mar e Os pilares da Terra, de Ken Follet, que enmarca a construción dunha catedral na Inglaterra do século XII son inevitables. Son novelas-vida, historias longas que trazan a evolución de toda a vida dun home e da súa familia, son folletóns decimonónicos actualizados aos novos xeitos de contar da literatura popular. O público gosta destes relatos sinxelos de ler, con arquetipos humanos recoñecibles (o currante de orixes humildes e recta moral que prospera a pesar de todo, o envexoso ladino); a longa estensión do libro é máis un handicap que un problema nestes libros máis vendidos -cun só libro tes entretemento para todas as vacacións. No caso de La Catedral del Mar, plantei o libro cando o bondadoso protagonista comeza a ser enxuizado pola Inquisición. Estaba aburrido da historia e do martirio do protagonista; o meu experimento co best-seller rematara.
¿Experimento? Sempre me intrigou saber que é o que fai a unha novela histórica un best-seller popular, así que aínda que me cansan, non deixo de ler algunhas destas obras. Desde un frouxo Peter Berling ata os coidados relatos paleolíticos de Auel -deixo fóra desta cuestión a Marguerite Yourcenar ou Robert Graves, que son outra cousa-. Non podo menos que recoñecer o mérito de Ildefonso Falcones por facer global e popular un relato de claves moi catalanas. É certo que se apoia nunha marca internacional, Barcelona, pero como sempre acontece nestes casos, a comparación co caso galego era inevitable. [continuar lendo…]
O xornalista neoiorquino Robert V. Camuto
Hai anos, o soño americano consistía en dispor dunha bonita casa nunha urbanización do extrarradio, mercar un coche e ter unha familia numerosa e feliz á que atender con solvencia económica. O soño americano actual, cando menos o que nos presenta a industria cultural, consiste en escapar do país, preferiblemente cara a vella Europa rural e dedicarse a pintorescas tarefas agrícolas mentres se viven divertidos equívocos culturais cos traballadores locais que despois podes contar aos amigos neoiorquinos mentres tomas un viño das túas propias vides, ao serán, na terraza da casa, antes ruinosa, que restauraches coas túas propias mans. Como cambiou o mundo!
Así o contan un sennúmero de pelis e libros mainstream nos últimos anos. Desde Un bo ano (2006), protagonizada por Russel Crowe a Un viñedo en la Toscana (2009), de Férenc Maté, ata videoxogos como Winemaker Extraordinaire (2007). Sempre é o mesmo. Un profesional liberal que atopa a felicidade nunha rexión agrochic de Francia ou Italia (ou sexa, Provenza ou Toscana).
Sen embargo, Corkscrewed:Adventures in the New French Wine Country, do xornalista neiorquino Robert V. Camuto, non é coma os demáis. Cumpriría cos requisitos, si (un profesional de mediana idade queimado da estresante vida disposto a deixalo todo pola súa paixón), pero esta crónica de viaxes por algúns dos viñedos máis representativos de Francia vai máis alá dos tópicos. Camuto explora a viticultura e a personalidade de viticultores moi especiais: agricultores que van máis alá do convencional nos viños e están dispostos a deixar a súa impronta e personalidade nos caldos que fan. Xenios das cepas dispostos a contar unha historia distinta. Nas súas crónicas explora o mundo alternativo aos grandes chateaux en Burdeos, mestura terrorismo e viticultura en Córcega, participa nunha vendima moi especial en Alsacia e coñece en profundidade a Nicolás Joly, o gurú da biodinámica no Loira. Unha redacción limpa con apreciacións intelixentes, nada pedante nin aduladora, nas que si se aproveita o factor do americano pouco coñecedor dun xeito intelixente, como vehículo para facilitar a comprensión das cuestións locais.
Corkscrewed representa a clase de libros enogastronómicos que me gustan. Títulos que van máis alá da receita ou da anécdota, que chegan ata as persoas que están detrás dos viños e dos alimentos. Que por que no Estado non temos libros tan así, tan limpos, intelixentes, persoais e mesurados, xa é outra historia.
É ben sabido que a descolonización de África é unha importante base para entender os conflitos e barbaridades do continente na actualidade. Unha das manifestacións máis evidentes do proceso foi a emerxencia de ditadores, moitas veces apoiados polas potencias descolonizadoras, que tumbaron os primeiros e precarios reximes democráticos. Aínda que os ditadores conteñen sempre en si mesmos a máxima potencia do absurdo e a febre do delirio, os africanos dos 60 e 70 superaron calquera marca conseguida ata o momento.
O antropólogo Albert Sánchez Piñol aborda nunha serie de curtos ensaios agrupados co esclarecedor título de Payasos y monstruos a vida de elementos tan perigosos coma Idi Amin Dada, Bokassa, Banda, Mobutu Sese Seko, Sékou Touré, Haile Selassie, Macías ou Obiang. “Eran insignificantes e créronse deuses”, afirma Sánchez Piñol. O repaso polas súas biografías é un percorrido delirante pola loucura e a crueldade máis estremas, un espello da rúa do gato do poder, escarnecido no contexto da guerra fría, dos movementos liberadores de África e os intereses neocolonialistas. O incribel son dúas cousas: a capacidade destes ineptos brutais para permanecer no poder, e a crueldade sistemática destes autócratas que pasaron polos seus países como un furacán esquencido. Se cadra África ten a capacidade de devorar aos seus fillos máis salvaxes, esquencerse deles. África logra sobrevivir. Mesmo ao horror que enxendra.
Manuel Gago é xornalista e profesor universitario. 
