O misterio dos Xogos Galicianos

Last updated on 8 / Maio/ 2013

Escena de Ben-Hur

Unha das prácticas de entretemento máis popularmente coñecidas do Imperio Romano é a famosa loita de gladiadores. Aínda que os xogos de combate non son exclusivos dos romanos (na Hispania da Idade do Ferro sabemos que o combate deportivo era, por exemplo, unha forma de honra dos defuntos), ao mundo latino débeselle, sen dúbida, a súa comercialización, a súa conversión nun espectáculo rendible política e economicamente, que crea impactantes arquitecturas públicas coma os anfiteatros ou o famoso Coliseo. A figura destacada, encumbrada unha e outra vez no cine, é o gladiador, ese escravo que goza do fervor e da paixón popular, pero tamén do esquecemento e da indolencia no momento de morrer ferido.

Os gladiadores, procedentes case todos eles da escravitude ou das clases baixas, estaban especializados en modos de combate. Había dous tipos de especialización complementaria: a primeira era a armatura, que definía a profesión, e dos que había alomenos trece distintos, desde os murmillo (os que tiñan un casco cun peixe), ata os famosos retiarii (usaban a rede e o tridente), os traex (loitadores cun tipo de espada curva) ou os equipadísimos secutori, equipados con armadura, escudo e espada. Así ata trece armaturae.

Un murmillo representado na pintura Pollice Verso, por Jean-Léon Gérôme (1872).

Por outra banda, os gladiadores formábanse en escolas ou estilos chamados Ludi. Os ludi podían ter que ver co lugar de procedencia da escola (ou do estilo), a maior parte de veces aludindo a importantes inimigos do pobo romano, ou co patrón. Deste xeito, o Ludus Neronianus foi fundado por Nerón, pero o Ludus Gallicus alude a un estilo de combate inspirado no xeito de combate das Galias. De feito, o Ludus Gallicus adoitaba formar murmillóns, porque ese era o modo de combate galo e o Ludus Dacicus aludía ao estilo combatente destoutros inimigos de Roma, os dacios.

Este post vai aludir a un intrigante estilo de xogo que só se localiza en dúas lápidas na Hispania romana e, que eu teña noticia, non se menciona en máis sitios do Imperio Romano: é o misterioso Ludus Gallicianus. As dúas lápidas, encravadas cronoloxicamente entre o século I e II d.C. foron atopadas en sitios moi distantes entre si, e falan da dispersión territorial deste Ludus, deste estilo ou escola de combate, ao longo de Hispania, pero tamén da súa limitación a estas dúas provincias do Imperio. En Barcino, atopouse unha lápida dun liberto que era tabularius, administrador, dos xogos Hispanos e dos Galicianos; un aspecto interesante é que os dous ludus, xa que logo, de propiedade pública, compartían recursos de administración.

Pero un dos lugares nos que se pode coñecer máis sobre os gladiadores que combateron en espectáculos públicos en Hispania é na antiga Corduba; alí, nunha necrópole próxima ao anfiteatro, aparece unha impresionante colección de lápidas de gladiadores, que suman máis do 80% de todas as localizadas en Hispania. Un magnífico traballo do profesor Alberto Ceballos: “Epitafios latinos de gladiadores en el Occidente romano” (Veleia, 20) dá conta de como estes homes querían ser recordados para o futuro: con virtuosidade, con decencia, co seu cognomen co que foron coñecidos a nivel popular: o Afortunado, o Victorioso, así como polo número de combates gañados. A media estaba entre 10 e 15 victorias por gladiador, e a súa idade media de defunción, cando se escribía na lápida, non demasiadas veces, estaba ao redor dos 30 anos. Morrían na flor da vida. E querrían morrer triunfantes e recordados, preto da arena que os viu caer.

Pero unha das lousas de Corduba interésanos especialmente. É esta:

Trátase da lousa de Ingenuus, un mozo de orixe xermánica, morto aos 25 anos tras 12 victorias, nalgún momento entre o final do século I e o II d.C. Ingenuus era un loitador do Ludus Gallicianus, un posible escravo ou liberto reclutado para esta familia de gladiadores pertencente ao Estado. Pero o fascinante ademáis, era a súa armatura, o seu oficio especializado como gladiador. Ingenuus desempeñaba un dos máis míticos e perigosos oficios do combate popular romano: era essedarius, era combatente en carro.

E isto é o fascinante. Como diciamos antes, os Ludus podían ser de orixe imperial (e levaban o nome do emperador) ou inspirados nalgún dos pobos contra os que combateron os romanos e que se distinguiron por algunha singularidade. Son estes Xogos Galicianos inspirados nos combates e nalgunha táctica de combate local na antiga Gallaecia? E representa ese essedarius, o noso amigo Ingenuus, un modo peculiar de combater dos galaicos que ficou desaparecido na Historia, o combate con carros de guerra?

Imos poñer todos os datos sobre a mesa. Xa lles adianto que estas preguntas non teñen resposta, pero non por iso deberan deixar de facerse, sobre todo porque son un excelente exercicio para determinar canto sabemos e canto non sobre nós mesmos ou sobre os demáis.

Os carros de guerra dos pobos célticos

Recreación dos carros de combate britanos

Aos romanos impactáballes moitísimo o peculiar modo de combate de galos e britanos. Canda as tropas e os usos máis convencionais, as tropas romanas advertiron e admiraron algunhas das técnicas e tecnoloxías empregadas na conquista da Galia e de Britania. Xulio César describiu marabillosamente as batallas navais contra os oueneti, na Bretaña francesa, que dispuñan de pesados barcos de madeira para o comercio cos que podían moverse moi ben en mares bravos e sometidos a fortes mareas. Cando a César se lle quentou a cabeza de máis e tentou invadir Britania, nas dúas campañas do 55 e do 54 a.C., as lexións experimentaron o emprego espectacular dos carros de guerra por parte dos britanos. Casivelauno, o seu principal opositor na campaña do 54 a.C., seica contaba con 4000 carros de guerra efectivos que se movían con rapidez na illa.

César contou na súa Guerra das Galias como se guerreaba desde os carros de guerra:

“El modo de luchar de los carros es éste. Primero avanzan por todas partes disparando dardos, y con el mismo terror que infunden a sus caballos y con el estrépito de las ruedas suelen desordenar las filas, y, una vez que se introducen entre los escuadrones de los jinetes, saltan de los carros y combaten a pie. Mientras tanto, los aurigas van retirándose poco a poco de la batalla y sitúan los carros de tal modo que, si aquellos se ven apremiados por la multitud de los enemigos, tienen libre la retirada hacia los suyos. De esta manera unen en la batalla la rapidez de los jinetes con la firmeza de los infantes, y es tal la destreza que les da el continuo ejercicio que, aún en los parajes con pendientes y escabrosos, hacen parar a los caballos lanzados al galope, los refrenan en seguida y les hacen dar la vuelta, estando ellos acostumbrados a correr por el timón, a mantenerse en pie sobre el yugo y a volver de allí rápidamente a los carros”.

Recreación dos carros de combate britanos

Notade, por certo, que os carros parecen ser efectivos tamén en zonas de relevo accidentado. Nun denario acuñado en Roma por Lucio Hostilio Saserna, do 48 a.C., está representado o modo de combate galo, que nos dá unha idea da estampa que debían compor estes carros de guerra. O uso do carro tamén debeu ser empregado en Irlanda, porque así o recollen as fontes lendarias; o heroe Cu Chulainn loita no Ulster montado no seu carro, ao carón do seu auriga Láeg e do que tiran os seus cabalos Liath Macha e Dub Sainglend. É un exemplo de moitas referencias literarias existentes en Irlanda ao redor do uso dos carros.

Recreación e documentación arqueolóxica da tumba de Wetwang (East Yorkshire). Fonte: British Museum.

Agora ben, que evidencias arqueolóxicas -non documentais- verificadas temos sobre o uso de carros de guerra na Britania? E aquí vén un asunto interesante. Se as miñas lecturas non se trabucan -agradezo correccións e ampliacións de información-, malia a súa aparentemente gran abundancia en momentos militares, creo que se conservan aproximadamente uns 22 achados de carros de guerra en Britania, pero hai varios problemas. Vinte deses vinte dous foron atopados nunha zona moi restrinxida e concreta de Britannia, o East Yorkshire, e sempre en contexto funerario. Tal cousa é coherente co mundo funerario británico, case tan opaco coma o galego. É precisamente o pobo dos Parisii de Yorkshire, dos que parece estar bastante claro que se trata duns emigrantes/ocupantes vidos do continente, o que emprega necrópoles con maior frecuencia, canda algún pobo de Cornualles. E nesas necrópoles é onde aparecen os vinte carros documentados. No resto da illa, practicamente nada.

Sen embargo, César non chegou tan arriba nas súas campañas de incursión en Britania. Movéndose no sureste da illa, ata Londres, o seu contacto con esta tecnoloxía militar estaba ben lonxe dos parisii, o cal indica a súa estensión ao longo da illa. Sen embargo, agás en dous puntos de inhumación, os carros non deixaron evidencias arqueolóxicas factibles no resto da illa.

Existiron carros de combate na Gallaecia da Idade do Ferro?

Pois é unha boa pregunta que desde logo non é doado de responder. Imos ver de que dispoñemos.

En primeiro lugar, empregáronse os cabalos como animais de guerra? Todo parece indicar que si. A diadema de Moñes, por exemplo, representa claramente xinetes en actitude bélica; ademáis, temos numerosos indicadores que falan do importante rol simbólico deste animal na Galicia da época. Desde a lousa da capela de Formigueiros (Amoeiro, Ourense) ata o cabalo representados, canda outros animais importantes para estas xentes coma o salmón, nas lousas de xisto dese castro tamén de Formigueiros (Samos), ou recentemente, o amarre en forma de cola de cabalo atopado na casa-patio impoñente do castro de Besomaño, en Ribadumia. O cabalo como elemento de combate xa é desde antigo unha técnica empregada en Galicia, e así o recollen ademáis os petróglifos que representan a xinetes armados, dos que temos un certo número. A dispersión destas referencias fan pensar nun uso bastante estendido do cabalo ao longo do territorio.

Aínda que hai algunha polémica ao respecto sobre a súa función, no sector oriental da Galicia actual localizamos tamén esas interesantísimas defensas anti-cabaleiría que son os campos de pedras fincadas, auténticos cinturóns verticais de protección que se pensan orientados a frear un avance de cabaleiría -ou mesmo de carroceiría. Estes curiosos sistemas defensivos desaparecen conforme avanzamos cara o oeste no territorio da Galicia actual. Eran estas zonas, nos límites entre a Galicia actual e a meseta, proclives a ataques de cabaleiría procedente das tribos da meseta? Non é doado sabelo.

Por outra banda, está o espiñento tema do carro como tal. Xa non falemos do carro bélico, senón do carro agrario como tal. Existen referencias simbólicas ao uso de carros de combate alomenos na Idade do Bronce. A representación dun carro de combate na estela localizada recentemente en Castrelo de Val (Ourense) dá conta de que, alomenos conceptualmente, o carro de combate era coñecido nas terras estremeiras de Ourense xa antes da Idade do Ferro. Pero o problema vén despois.

En Galicia temos tan internalizado o vello carro labrego que tendemos a consideralo inmemorial. Pero ata o momento non se teñen localizado evidencias de uso de carros nin no Bronce nin no Ferro, tanto de combate como de uso agrario ou de transporte. O asunto é bastante estraño per se, xa que o carro, alomenos o agrario, é unha tecnoloxía aparentemente bastante estendida. Unha posibilidade podería ser a localización de rodeiras que estivesen ben documentadas arqueoloxicamente (por exemplo, debaixo dun derrubo castrexo, etc.). Non conseguín moita información ao respecto pero si, parece que existen algunhas rodeiras que se poden acreditar como contemporáneas do castro.

O asunto dos carros, se existiron en época castrexa, debeu ter o seu aquel cultural. Se por unha banda, moitos dos sistemas de acceso aos castros adoitan permitir a anchura dun carro, nuns cantos casos, o asunto é máis lioso: moitas das entradas monumentais aos castros teñen escaleiras, como é o caso de Castrolandín ou Mallou. Un caso interesante, nese sentido, é Lansbrica, onde as entradas principais facilitan o acceso sen obstáculos ao recinto principal, pero os accesos á misteriosa croa baleira da zona superior impiden fisicamente o acceso dos carros…Restricións de tráfico? :-)

Carro votivo de Vilela (Paredes de Coura), hoxe no Museo de Guimaraes.

Outra volta, a documentación conceptual, como na Idade do Bronce, non se corresponde coa arqueolóxica. Pensemos, por exemplo, no impresionante carro votivo de Vilela, localizado en Paredes de Coura (actual Portugal, moi pretiño do Miño). Estamos falando dunha complexísima representación votiva na que uns bois con xugo tiran dun enorme carro no que se suceden escenas. O carro de Vilela está datado aproximadamente no 500 a.C., aínda que descoñezo os criterios para tal datación. Pero é un bo apuntamento de que a tecnoloxía do carro agrario era cando menos coñecida, aínda que as evidencias arqueolóxicas non nolo estean amosando claramente.

E logo están as fontes clásicas. Pero as fontes non informan de case nada. Estrabón ou Diodoro describen algunhas das prácticas dos guerreiros lusitanos e galaicos, pero como se xa ten estudado, esa descrición busca caracterizalos como bárbaros; por suposto non se refiren a moitos dos aspectos do complexo mundo cultural e se cadra técnico destes guerreiros que deixan entrever elementos como as estatuas castrexas. Só coñecemos da guerra da Idade do Ferro hispánica aquelo que se deriva do enfrontamento cultural cun exército moi distinto en prácticas e número ao combate tradicional. Pero un argumento en contra do uso de carros de guerra sería a ausencia de mencións entre os combatentes romanos, na súa iconografía da victoria e do triunfo sobre os últimos territorios libres de Hispania; a eles habíalles de sorprender tanto coma aos seus compañeiros que combateron na Galia e na Britania. Sen embargo, a diferencia é que en Hispania non se dispuxo dun xeneral amante das letras para as campañas cántabras.

Unha incógnita de dous mil anos

A presenxa desta lápida de Ingenuus, un xermano ao que lle aprenderon as artes do Ludus Gallicianus en Corduba, e que por quince veces puxo en risco a súa vida a bordo dun espectacular carro de combate, introduce incógnitas, suxestións, e intrigas en todo o que non sabemos sobre este mundo que está tan presente, e nos rodea por todas partes en Galicia: a Idade do Ferro. Cando as xentes de Hispania escoitaban que se ían organizar os Ludi Galliciani, sabían que un bravo gladiador faría brillar o seu carro nun anfiteatro, e se cadra recrearía, como acontecía co Ludus Gallicus ou Dacius, as fascinantes e máis difíciles guerras vividas por Roma para conseguir o dominio do mundo; en que medida esa cautivadora imaxe pertencía á memoria das últimas guerras da península e, en que medida, á fantasía do entretemento romano, é algo que aínda non se pode desvelar. Pero eu mantería a cabeza aberta. :-)