Publicado o 22 / Decembro/ 2011 en: Notas arqueolóxicas

O que contan os obxectos


Fíbula de Bragança

Algo que me apaixona é seguir a vida dos obxectos arqueolóxicos, especialmente de aquelas grandes pezas que se acaban convertendo en símbolos de identidades; xoias, estatuas, armas…ás que a súa singularidade transforma en pezas erráticas, en valor de intercambio entre dinastías e poderes ao longo dos séculos, moito máis alá da vida dos seus propietarios orixinais.

Unha delas é esta marabilla moi pouco coñecida en Galicia, a Fíbula de Braganza, vendida pola Casa Real Portuguesa a un xoieiro norteamericano nos 40 (os reis, sempre preocupados polo patrimonio do seu país) e despois de numerosas vicisitudes acabou sendo presentada en sociedade na exposición Early Celtic Art, en 1970, no Royal Scottish Museum. Non é só unha xoia. É un auténtico universo imaxinario. Imos con ela.

A fíbula, cualificada por algún experto como unha das xoias arqueolóxicas máis extraordinarias que xamais se teña atopado, está tasada hoxendía entre un millón e millón e medio de euros, segundo a Wikipedia. Despois de moitas voltas máis, que foron evidenciando a antigüidade da peza e a súa construción dunha soa vez -algo que se discutira nas décadas previas-, a partir de 1997 pasou a formar parte da colección permanente do Museo Británico, nas súas salas dedicadas á cultura celta. Hoxe pódese admirar alí.

Se as vicisitudes da fíbula ao longo da historia foron fascinantes, non o é menos a controversia que se ten sostido ao redor da figura e da súa procedencia. Quen fixo semellante marabilla? Resumindo moito as hipóteses, pénsase que un ourive grego emigrado á Península Ibérica. E aquí comeza o tomate. A esta marabillosa fíbula sáenlle moitos mozos. O Museo Arqueolóxico Nacional de España, por exemplo, fixo unha exposición titulada El Héroe y el Monstruo, no que os autores do catálogo especulan con que o ourive grego traballou para un príncipe ibérico. Persoalmente, os argumentos ao meu ver para a tese iberista non son moi convincentes, mesmo parecen ter certa intención. Eu adoito ser máis da navalla de Ockham: a xoia estaba en mans da monarquía portuguesa. Home, puido vir de Sevilla ou de Alicante, pero eu que sei, eu que queres que te diga…

Iso si, todos manteñen un consenso sobre o que a súa adscrición cultural da escena complexa que se representa no ouro. O atavío do guerreiro que loita contra o monstro é celta, todo na panoplia do guerreiro remite a un momento, mesmo bastante temperán, desa cultura material. Para algúns autores como André Pena Graña, non hai demasiadas dúbidas. A xoia provén do contexto da Gallaecia ou da Lusitania antigas, alí onde a obtivo a monarquía portuguesa como un obxecto de poder tan cobizado como debeu ser no mundo antigo. A polémica está aí e non é o obxectivo deste post pararse nela.

A min gústame o casco montefortino do guerreiro. Miren isto:

Estes cascos existían na cultura dos galaicos. O que ides ver abaixo consérvase hoxe no Museo Diocesano de Tui e foi atopado en Caldelas de Tui. É unha marabilla:

No castro portugués do Lanhoso tamén ten aparecido un absolutamente espectacular. É curioso como é a historia cultural, como se representa o pasado desde o mundo contemporáneo. Vistes algunha vez ilustracións ou recreacións contemporáneas de guerreiros castrexos con estes espectaculares cascos?

O caso non é ese. O que vos quería contar (é imposible ser breve coa fíbula de Braganza) é outra cousa. A nosa visión da Idade do Ferro está limitada por unha dificultade real: a inexistencia dun rexistro escrito ao que poidamos acceder. Este problema levou moitas veces a interpretar desde unha perspectiva estrictamente física, soberanamente positivista, as evidencias. É dicir, levou a tratar todo como obxectos mudos. Non puidemos acceder ao universo cultural no que crían os homes que están detrás. Tampouco o tentamos.

Pero os obxectos, hoxe, en todo momento, describen eses relatos, ese universo cultural. Fascínanme as historias que estarían detrás deste mundo. Na Fíbula de Braganza estase contando unha aventura, un mito que seguramente se narrou miles e miles de veces nas cabanas dos nosos devanceiros dos castros. Tería variantes. Se cadra contaríase en distintos dialectos. Pode que estivera en verso, para facilitar a súa transmisión interxeneracional. E amosaríanos unha vella historia que se resume nesta excelente ilustración que me sorprendeu.

Está no catálogo da exposición antes referida no Museo Arqueolóxico Nacional en Madrid. Aparte de certo truquiño se cadra algo infantil (observade que ao guerreiro lle quitaron o casco, como para que se parecera máis ás representacións de guerreiros iberos), o que alí se narra é fermoso. A loita contra a besta, o monstro mariño que circunda o mundo, e os Infernos nos que habitan outras bestas escuras e terribles. O obxecto encerra esa historia. Ao vela en ilustración, o obxecto convírtese en narrativa. Nárranos e descríbenos un rico universo cultural. Unha narración. Ao ver estas imaxes xorde deste teclado algo:

“(…)
En días terribles, a besta urrou e os montes tremeron;
en días escuros, o capitán vagou só e tolo polos páramos de Belese;
a súa compaña agardouno durante tres lúas que nunca marchaban;
inquedos e cazadores acamparon nos montes de Erme.
Entrementres, no corazón do capitán a lúa nunca cambiaba de ciclo.
Alén dos outeiros de Armia, as sombras pintaban o lombo do urco
e como dixo a Vella, o urco sempre cheira a tolemia en Erme”.

Estes días tiven a sorte de ver dúas xoias fermosas atopadas en Galicia e que ata agora aínda non viron a luz. Pola súa fermosura e singularidade, as dúas merecen figurar nas mellores coleccións arqueolóxicas do mundo. Unha delas poderedes vela en Capítulo Cero aquí, a partir de mañá venres ás 19 horas, canda outro obxecto máis humilde pero tamén cunha historia, con seres humanos cheos de vida que toman decisións sobre o futuro e sobre o pasado.