Publicado o 11 / Decembro/ 2011 en: Destacado, Diario, Notas arqueolóxicas

Unha sauna castrexa en perigoso equilibrio [vídeo]

Hai corenta anos que ninguén entraba aló. A impenetrable vexetación e o aillamento do castro ou castelón de Castañoso con respecto ao seu contorno facía case inaccesible este lugar. Hai uns meses, a Xunta e o concello da Fonsagrada decidiron abrir un roteiro entre a vexetación para conseguir acceder a este lugar e ver se o que escribiran dous curas bastante intrépidos -Enrique López Fernández e José Argul Folgueiras- nunha guía de Everest nos anos 70 era certo. Aqueles dous curas falaban da existencia de unha -e mesmo dúas- saunas castrexas no castro do Castañoso.

E era certo. Aquí vai o vídeo que fixemos aló.

Foi o aillamento e unha curiosa simbiose entre a agricultura tradicional do país e os restos arqueolóxicos o que motivou que chegara, ata nós, un auténtico monumento castrexo con partes da súa estrutura aínda en pé. Durante séculos, os labregos empregaron algunhas das edificacións do castro -vivendas, terrapléns, a sauna- como o que se coñece na Fonsagrada como curripas, e noutras partes do país como ericeiras. Esas pequenas construcións nas que se depositaban os ourizos das castañas para De seu, é a sauna castrexa sen escavar mellor conservada do país. Unha xoia da arqueoloxía galega.

Un pouco de contexto para entender o asunto


Reconstrución dunha sauna castrexa.

As saunas castrexas son edificios comunais enigmáticos. Durante moito tempo non se sabían para que servían. Hoxe a hipótese máis estendida pasa pola análise da súa estrutura. Conducións de auga, un forno e unha cámara á que se accede por un paso estreito permitía aos galaicos acceder a ese espazo cálido. A xulgar polas espectaculares pedras formosas -grandes laxes talladas horizontais, a xeito de fachada do complexo, todo parece indicar que non só era un espazo para xuntarse os colegas a beber birras ao xeito finlandés, senón que tiñan algún tipo de finalidade cultual ou ritual. Na Galicia actual este tipo de edificacións eran moi escasas, e pódense contar cos dedos dunha man. Cito de memoria: a de Santa Mariña de Augas Santas, a de Borneiro, a de Punta dos Prados (Ortigueira) e se cadra exista tamén unha no castro de Atalaia (Cervo). Recomendo esta entrevista que lle fixen en 2008 ao arqueólogo Ángel Villa, un dos maiores especialistas nestes monumentos para entender a problemática e as características destes edificios.

Nunhas recentes xornadas arqueolóxicas organizadas polo Laboratorio de Arqueoloxía da Universidade de Vigo en Xinzo Ángel Villa inclúe o edificio galaico do que imos falar como unha sauna “máis que probable” e a inclúe dentro do catálogo de saunas entre o Eo e o Navia. Podedes ver a referencia neste vídeo, a partir do minuto 34.

A sauna castrexa do Castañoso


O castro de Castañoso atópase no espazo central desta fotografía, nesa especie de outeiro estirado. Fotos: Sole

Chegar ata o Castañoso non é doado. Nós fixémolo da man de Óscar, que nos baixou ata media ladeira da Serra do Corno do Cervo, desde onde fumos baixando polos bosques e cruzando os regatos que nos levaron ata este espectacular castro. Estamos falando dun lugar excelentemente conservado, como unha cápsula de tempo. Se baixaramos desde o lado contrario, accederiamos a el pola Rúa dos Mouros, un estreito camiño con desfiladeiros a ambos lados, ben perigoso. O castro está defendido por tres liñas de foxos e dispón dun bastión-torre na súa entrada. No interior do castro, varias liñas de terrazas interiores revelan un urbanismo ordenado. Varias casas acadan doadamente máis dun metro de altura.

É emocionante.

Tanto como chegar. Unha vexetación desbordante, luxuriosa. Incrible, con fervenzas que caen por todas partes. Subimos pesadamente pola ladeira do castro, a piques de esvarar entre o barro e as follas de castiñeiro.

Estrutura agrícola. Unha curripa para castañas. Sostén a estrutura actual da sauna pero non é parte do monumento orixinal, ollo. Seguramente foi feito coas pedras do propio monumento.


Outra vista da curripa. A sauna comeza aquí, nesta zona superior. Debido á pendente, a zona que cedeu é a que está ladeira abaixo


Forno (parte final da sauna)


Cámara abovedada.

Velaí está. A sauna conserva parte da súa estrutura orixinal aínda en pé, e cando chegamos a ela decatámonos do motivo. Foi empregada como curripa, e aos labregos veulles moi ben a súa estrutura abovedada para maduraren as castañas. De feito, a falsa bóveda da cámara está mantida por un muro posterior.

A sauna de Castañoso está moi próxima, arquitectonicamente, á do Castro de Pendia, que se atopa nesta zona, se ben do lado asturiano. Aquí podes ver a sauna do castro de Pendia. Fíxate no parecido do forno.


Aquí pódese ver o precario equilibrio da bóveda da cámara, sostido por unha reutilización posterior da curripa. Se esa columna de pedras da esquerda cede, véñense abaixo máis de dous mil anos de Historia.

Muros orixinais do castro vs. Muros agrícolas

Nestas fotos podes ver a diferencia entre os consistentes muros castrexos de Castañoso, feitos para casas que debían ser vividas e habitadas, e os muros agrícolas. Deste xeito pódese entender ver a diferencia entre as dúas estruturas que compoñen a sauna. Abráiate do estado de conservación dos muros orixinais.


Castrexo


Castrexo


Castrexo


Agrario posterior

Que facer?

Varias organizacións e institucións da área van reclamar nos vindeiros días unha intervención urxente para reclamar á Dirección Xeral de Patrimonio unha intervención urxente ante un monumento único no país, que se atopa nun envexable estado de conservación. Pensen en cantos edificios en Europa coñecen con dous mil ou máis anos de antigüidade que chegasen a nós con parte do teito orixinal aínda en pé. No caso galego, estes edificios -os máis singulares da cultura dos castros- son escasos, únicos e moi valiosos para comprender o máis difícil: o imaxinario, a relixión e a cultura dos galaicos.

A sauna castrexa do Castañoso chegou ata nós como un tesouro. Salvouse de casualidade porque empatou coas necesidades agrarias dos aldeáns do Castañoso. Agora é a nosa responsabilidade preservala e investigala para o futuro. Hai que agradecer intensamente a Manuel Miranda a súa teimosía por preservar e defender este monumento. Se houbese 15, só 15 Manueles Miranda en todo o noso país o estado do noso patrimonio cultural sería moi distinto.

O aviso fica escrito. Agora, entre todos, debemos facer porque se difunda e as administracións tomen conciencia da necesidade de preservalo.