Unha flor máxica nas ruínas de San Miguel de Couselo

A ubicación das ruínas de San Miguel de Couselo. Fotos: Sole

Un texto de 1609 que levaba meses intrigándome:

“San Miguel de Goncelo, monasterio antiquísimo que, según dicen, fué de los primeros que hubo en Galicia; está media legua de Caldas de Rey y tres leguas de Pontevedra, en una montaña asperísima. Anejóse a San Martin el año de mil y trescientos y nouenta; está ahora la iglesia en pie y vense las ruinas de los claustros, que están haciendo demostración de una grande antigüedad”.

O Padre Yepes, na súa Historia Xeral dos Bieitos, deixounos escrito a existencia deste mosteiro no actual concello de Cuntis, do que os frades conservaban na súa tradición oral que fora dos primeiros en ser creados no reino de Galicia. Un mosteiro cun claustro, ou ao melor algún máis, pero sometido á ruína absoluta xa hai catrocentos anos. Na viaxe á Alta Idade Media na que levamos metidos varios meses quixemos buscar o lugar. Lera isto nun texto que escribira Héitor Picallo nunha revista de arqueoloxía e quedara co conto.

Por riba de Couselo suben ladeiras ata o monte Xesteira e a Foxa Vella. Alí enriba está a Pedra da Aguia, e un Monte Castelo ao que aínda non subimos. A media ladeira, as supostas ruínas do mosteiro.

-Non o van atopar -díxonos un home.
-Onde está só o sabemos os de acó -díxonos unha muller.

Por fortuna, atopamos a Manolo. Montouse connosco no coche e un pouco máis e non damos saído da pista de terra que leva ao lugar, anegada polos torrentes de auga deste inverno. O Masteiro, que é así como coñecen o lugar na aldea de San Miguel de Couselo, é unha ambigua ladeira. A pista que nos leva pasa por riba do recinto arqueolóxico. Hai algúns carballos bastante vellos que se cadra viron as ruínas aínda en pé. O que se aprecia de primeira ollada son unhas terrazas entre dous ríos, próximas a unha fermosa fervenza, no medio do piñeiral. Eis a localización.

-Aquí estaba a igrexa vella, pero xa non se ve nada -di Manolo.
-Vese, vese -contéstolle, meténdome entre as silveiras. Hai plataformas, vultos pétreos baixo a frouma, e un camiño fondo que leva a ningures, machacado por a pista de terra que pasa por riba do mosteiro.
-Antes, por ese camiño onde estás -apunta Manolo- subían aos defuntos en padiola para os soterraren aquí. Unha vez os portadores tropezaron e caeu o morto, con tan mala fortuna que quedou sentado mirando para os acompañantes. A xente colleu tal medo que escapou. Destoutra banda da pista -sinalou para enriba- morreu unha moza, Consuelo, hai 20 anos. Envorcou co tractor. E desa banda da dereita está unha finca á que lle chaman os Bens de San Xoán. Chámanlle así porque ti agora non ves nada, só ves piñeiros, pero alí estaba a cabeceira da igrexa, e había unha capela dedicada a San Xoán, e doárona para que se puideran celebrar as festas de San Xoán e as romerías alí.

Observamos o bosque, o bosque pechado e mesto, onde Manolo debuxa coa man os espazos que el nunca viu, que xa non existían cando el era neno. O abraiante é como na memoria popular está moi clara a localización e a estrutura do edificio que non vemos. El mírao a través da tradición oral. Tremendo. Por seguilo, tentamos imaxinar unha antiga igrexa románica, se cadra do século XII, e as xentes que nela se soterraban e as festas que se celebraban. Só vemos carballos, piñeiros, frouma, silvas. É o mosteiro invisible, aínda cravado na tradición popular.

De aquí baixáronse as pedras -apunta Manolo, para a igrexa actual de San Miguel. No adro da igrexa aínda queda algo, e outras leváronas. Logo, ao baixarmos, vemos este capitel tirado no adro. Unha peza do mosteiro invisible de Couselo.

Pero Manolo tarda en contarnos unha lenda fascinante dese mosteiro que el ve como se estivera erguido, cos muros de pedra e os arcos dos claustros e os parroquianos e nós só imaxinamos lendo as sombras na terra.

-Nese momento entre a noite e o día, cando vai amencer, no medio desta fraga podíase ver unha flor. E esa flor abríase só durante ese momento, e logo volvía pechar todo o día. Así o vía a xente de Couselo que subía ao monte a traballar. A flor sinalaba o sitio no que estaba soterrado un corpo santo.

Baixamos picar algo a Cuntis. Nunha taberniña preto das termas comemos croquetas e croca. A taberneira é íntima do historiador local, Héitor Picallo. Ela ofrécese amablemente a chamalo para aclararnos as dúbidas.

-Estaríamos encantados de convidalo a un café se el quixese vir.

Héitor vive preto do bar e non lle importa baixar a falar cuns case descoñecidos -unha vez falara con Xurxo-interesados na historia local. Senta na mesa e conversamos, acompañando as palabras cun agasallo de saborosas flores de entroido para acompañar os cafés. Das súas palabras xorden moitos máis mosteiros invisibles, antigos cenobios mixtos da terra de Cuntis. Ficamos enganchados nas súas palabras. Volveremos a Cuntis.