Novas visións para unha vella civilización

Se alguén pensa que a Arqueoloxía é unha ciencia de verdades inmutábes, está moi confundido. Como calquera disciplina de investigación, o que sabemos do noso pasado está sempre sometido a revisións continuas. Cambian os enfoques, cambian os paradigmas, e tamén, como é obvio, os achados tamén provocan cambios. Hai anos, un arqueólogo resumíamo do seguinte xeito: “cada vez que abrimos unha mámoa poñemos todo en cuestión”. Quería dicir que os datos dalgunha mámoa podían contradecir achados, cronoloxías, nocións establecidas previamente.

Se cadra, do noso pasado recente é a Idade do Ferro a que está sometida a cambios máis grandes no ámbito científico, malia que, nas crenzas populares, continúan a existir unha serie de tópicos enraizadísimos nos cómics, nas recreacións festivas, ou nas reportaxes xornalísticas. Nos últimos anos, dous libros, en niveis diferentes, permítennos asomarnos a un mundo castrexo que se define pola súa complexidade e, ás veces, pola súa heteroxeneidade. A magnífica tese de Alfredo González Ruibal, publicada por Brigantium, Galaicos: Poder y comunidad en el Noroeste de la Península Ibérica (1200 a.C. – 50 d.C.) (2006-2007) e o interesante libro de divulgación A Galicia castrexa (2009), de Javier Rodríguez Corral, ofrécennos novas perspectivas sobre o noso pasado que fan reflexionar. Ambos os dous libros, nos seus respectivos rexistros, son unha sorte de actualización do que sabemos sobre os nosos castros, reunindo bibliografía, informes e tamén unha visión menos reducida do mundo, apoiándose nas comparacións, sen medo nin prexuízos aparentes, co resto do mundo celta atlántico ou co resto da Península Ibérica ou Mediterráneo.

O resto do artigo no interior do post.

Diferencias xeográficas

Da lectura das dúas publicacións sobrancean moitas conclusións que nos fan ver á Idade do Ferro como un cadro complexo e dilatado ao longo do tempo, no que os tópicos non encaixan con facilidade. Rodríguez Corral e González Ruibal amósannos un mundo castrexo que variou notábelmente ao longo do tempo e do territorio. Na época castrexa, había notábeis diferencias rexionais entre os castros da costa e do interior, do sur e do norte; entre elas, por exemplo, a propia construción das casas, de fortificacións, e mesmo gastronómicas. As evidencias arqueolóxicas constatan que nas Rías Baixas a dieta e a elaboración de alimentos era moito máis complexa, así como a vaixela precisa para cociñalos. E mesmo a organización da trama urbana e a elección de asentamentos variaba entre zonas.

Diferencias temporais

Popularmente asócianse as casas circulares ao mundo prerromano e as cadradas á romanización, pero as excavacións evidencian testemuñas de casas cadrangulares no interior desde os primeiros séculos do mundo castrexo. Mesmo en zonas costeiras, coma no valiosísimo, estraño e inédito castro que destruíron para facer o porto exterior da Coruña (os mesmo que promoveron tanto a candidatura de Patrimonio da Humanidade para a Torre de Hércules), apareceron estrañas e longas edificacións rectangulares nos albores da Idade do Ferro, contra o século VII a.C. Acontece tamén con outra visión, nada inocente, da arqueoloxía galega dos 80. Críase que as grandes murallas pétreas e monumentais xurdiran co contacto co mundo romano, pero os datos documentan que a construción de murallas contundentes de pedra nace mesmo na transición entre o mundo da idade do Bronce e a do Ferro, a finais dos séculos VIII-VII, e que este tipo de construción pétrea mesmo se abandona durante o castrexo medio. E pasa o mesmo coas saunas castrexas. Tamén se nos decían que eran unha sorte de imitación indíxena das termas romanas, pero as excavacións ofrecen evidencias da súa existencia cando menos desde a propia formación do concepto castro. Outro factor relevante é o papel que parece ter o comercio nestas sociedades, que estaban baseadas na agricultura pero que orientaban, claramente, os seus asentamentos na situación de roteiros comerciais e camiños -é dicir, nos que o desprazamento e a viaxe era un elemento de valor. Non eran comunidades ailladas.

As publicacións de Rodríguez Corral e González Ruibal ofrecen un mundo poliédrico, complexo, que aínda non albiscamos na súa totalidade. É moi interesante seguir a análise de Rodríguez Corral sobre a evolución do concepto de guerra. Para este arqueólogo, produciuse unha evolución notábel no xeito no que os nosos devanceiros afrontaban o xeito bélico. Desde o campeón individual que se parece albiscar nos petróglifos e nos depósitos e achados da Idade do Bronce ata o guerreiro que opera en bandadas de acción rápida, corpo a corpo inmediato, guerrilla en suma que revelan as estatuas de guerreiros castrexos.

O silenzo social

Sen embargo, os dous libros tropezan tamén coa mesma paradoxa. O arqueólogo Xurxo Ayán resumíama o outro día: “somos un dos territorios europeos con maior número de metros excavados en área en xacementos, pero seguimos tendo unha idea moi limitada sobre como era a sociedade da época”. E esa é a paradoxa dos nosos devanceiros. Temos moita información, miles de xacementos, pero continuamos a descoñecer mínimos obvios das relacións sociais, de poder, as crenzas, as ideoloxías, a vida e a morte, a noción de identidade, mesmo de etnia. Os princeps, por exemplo, que aparecen mencionados nalgunhas inscricións luguesas, que parecen falar dunha aristocracia indíxena. Só hai detalles que nos permiten albiscar un mundo, insisto, moito máis rico e dinámico do que ás veces nos imaxinamos.

Souvenirs da distante guerra

É o caso dun dato que ofrece Rodríguez Corral. Como todo no tema da cuestión social no mundo castrexo é un indicio, malia que non definitivo, pero tamén é sintomático. Contra o século IV a.C., un tipo de fíbula -prendedeira de capa- estendeuse con rapidez desde unha rexión remota, periférica e excéntrica do mundo castrexo -desde o noso punto de vista actual-, o Tras-os-Montes portugués, ata todo o resto do Noroeste peninsular, alí onde chegaba esta cultura. É un fenómeno bastante insólito, xa que os modelos e obxectos que se estendían con maior rapidez adoitaban ser aqueles de importación, traídos do Mediterráneo. Para Rodríguez Corral, se cadra estamos a ver unha pegada de algo que vai máis alá. Dos grupos de guerreiros castrexos, de múltiples zonas do país, que baixaron a Tras-os-Montes, a participaren en accións bélicas contra o mundo romano que comezaba a colisionar alí contra a civilización castrexa, quen sabe se a xeito de razzias, como falan as fontes romanas, ou en campañas bélicas máis organizadas. Tras-os-Montes era a primeira fronteira, se houbese unha certa unidade cultural e social do mundo castrexo. De volta ás súas casas, as fíbulas transmontanas puideron ter sido, coma nos exércitos actuais, souvenirs e ao mesmo tempo símbolos do que os uniu nas campañas contra os latinos. ¿Por que tomaron xente de sitios tan distantes como a Mariña a decisión de baixar a combater a esa distante e montañosa rexión?¿Por que eran conscientes de que o que se xogaba en Tras-os-Montes podíalles afectar?¿Que os unía?¿Quen os dirixía?