San Salvador de Camanzo: unha visita ao patio das marabillas

Sei que, redacte como redacte isto, non vou ser quen de transmitir a emoción da descuberta de San Salvador de Camanzo. E seino porque Camanzo estaba aí dentro, na miña imaxinación, antes de visitalo, antes de saber que existía. Pero, ¿como podes expresar o feito de atoparte de fronte cun produto da túa imaxinación?

Fotos do post: Sole

San Salvador de Camanzo é un antigo mosteiro medieval, descoñecido para o gran público. Fica agochado na aldeíña do mesmo nome, en Vila de Cruces. No século XII, os Condes de Deza fundaron aquí o cenobio sobre unha antiga igrexa prerrománica. Non ten os enormes volumes de edificios como Oseira ou Sobrado dos Monxes. Camanzo é unha fermosa igrexa parroquial románica, como todas orientada ao Poñente, e esa luz é a que baña esta fachada, este tímpano de inspiración compostelana, no que Cristo está bendicindo desde esta igrexa a todas as casiñas do val de Camanzo. Esa é a igrexa, si. Pero había algo máis. Isto:

A diferencia doutros pequenos mosteiros do rural galego, que viron desaparecer os seus modestos edificios conventuais co paso do tempo ata que deles só ficou a memoria da igrexa parroquial, en Camanzo, anexo á igrexa, atopámonos este edificio grande, medio desleixado, cun gran portalón deteriorado de madeira. Decidimos petar na porta, porque faláronnos do lugar e do ritual que se debía facer alí. Petamos.

-¿Quen é? -berrou unha vella.
-Señora, ¿poderiamos ver o patio? -pedímoslle.
-Pasen, pasen.

O portalón abriuse e atopámonos algo que non teriamos agardado nunca. Un gran patio, emparrado cunha mesta viña que enchía de escuridade o serán soleado. As pitas, os pitiños, os quicos, as uvas, todo comezou a saltar e apareceu Flora. Flora, unha anciá labrega pequeneira e forte, irmá do cura de Camanzo. Pero non a vin moito nese momento. O que vin foi isto.

Arcos góticos dun antigo claustro levantábanse tralas parras, sobresaíndo na luz daquel patio. Columnas altas cerníanse por outras das bandas. A mole da igrexa erguíase ao carón. A luz esvaraba entre as follas de parra. Os gatos fuxían, saltando por riba de sartegos medievais de tamaño infantil cheos de auga e carrizo. Aquelo colleunos desprevidos, e coa garda baixa emocional, e descubrín que me custaba falar. A Flora non, desde logo. Ela é a custodia do recinto, mantén vivo desde décadas este prodixioso secreto de Galicia. Flora, a labrega, a sancristana, a coidadora eterna do seu irmán sacerdote, vinculada a el coma un destino homérico, comezou a falar.

-Esa -díxonos sinalándonos unha enorme vide- é a cepa máis antiga de Galicia. 300 anos. De caíño -dixo, pasando ao carón dela coa normalidade dunha compañeira diaria. A cepa era como un monstro vexetal e mitolóxico, escuro, que estendía as gadoupas a máis de quince ou vinte metros. Parecía disposta a durar outros trescentos anos.

E non parou. Falaba das monxas que se mantiveran neste convento. Dos arcebispos. Dos amos. Dos soldados de El-Rei. Todo acontecera había séculos, pero na voz de Flora fora onte mesmo. Sole conta moi ben a súa historia, e a súa prodixiosa intelixencia. Flora falounos de como as monxas marcharan, pero en certo xeito seguían volvendo melancólicas, agora en excursión de bocadillo, para percorrer coas saias longas as antigas estancias das súas devanceiras. Alí, nese claustro de atrás, existira un pasadizo para que as monxas enfermas puideran subir a oír misa. Hoxe é un caótico almacén do tempo, no que se combinan as escumas para os xarróns de flores con antigos símbolos teolóxicos e pezas de retábulos.

Era un convento de clausura, asegurábanos Flora. Sobre a porta de entrada ás celas aínda podiamos ver a antiga maldición divina que as monxas ofrecían a calquera infractor.

E Flora abriunos cunha enorme chave a porta da igrexa. Foi entrar, ollar para o teito, e observar pampos a vista dunha das poucas igrexas cunha policromía orixinal, que perdurara durante todos os séculos do mundo para poder disfrutala agora, reis románicos, laudas, campanarios estreitos.

Nesta foto tirada desde o campanario apréciase como é o patio das marabillas de San Salvador de Camanzo. As celas das monxas sucédense, soportadas por columnas, por ese patio emparrado de caniño, de albariño, de americana. E alí subimos con escaleiras, collimos uvas ata non saber onde mirar.

-Collede, collede, mociños! -alentábanos Flora. E na horta tamén nos ensinaba as doces uvas de xerés, máis carnosas. E as nosas mans eran racimos enteiros de uva conventual, e os nosos dedos pegañentos eran puro zume prefiloxérico, branco.

-Nós aínda facemos un pipotiño dela para nós da cepa de caíño -dixo Flora- Aquí, na nosa adega. ¿Queredes vela?

Como non iamos querer vela, Flora. Con uvas caéndonos por todas as mans e un exército de pitas seguíndonos tras o rastro doce, vimos como a labrega abría as portas da vella adega do convento. E alí dentro estaba un enorme lagar de madeira e pedra, o cheiro ácedo destas adegas, os barrís, todo conservado coa ciencia do viño do XVIII. Como unha acróbata, Flora amosounos orgullosa a vella arte vinícola das monxas de Camanzo, na que se prensan as uvas dunha das cepas máis vellas do país. Viño de trescentos anos. Non o di calquera.

-Descorrede ese pano amarelo -ordeounos Flora, na semipenumbra da adega, cunha voz algo divertida. Abaixo do lenzo parecía haber uns vultos. Ao movelo, o corazón deunos unha volta.

E Flora calou por un momento deixándonos pasmar da sorpresa, e dándose o pequeno luxo diario da risa interior, que tan ben cadra nestes muros de clausura.

-Agora cubrídeos de novo, antes de abrir a porta -mandounos. E soubemos que aquel lugar, cheo de vida, seguía estando, dalgún xeito, vivo, e coidado. Que os barrís de viño corrían entre as columnas da clausura. E os animais durmían no mesmo lugar no que, hai séculos, quencían as costas das monxas no inverno. Grazas, Flora, grazas por que San Salvador de Camanzo siga vivo.