Reler os museos

Detalle dun baixorrelevo de alabastro que representa o rei Asurbanipal nunha cacería. The British Museum, Londres.

Unha cousa que me din os meus vellos -un concepto agarimoso co que non me refiro só á miña familia, senón sobre todo a aqueles maiores que son os meus proxenitores intelectuais- é que chega un momento en que apetece máis reler que ler. Eu aínda non estou nesas: posúeme o afán absurdo, utópico e irreal de lelo todo, de tentar entender o espírito do meu tempo a partir do que se edita hoxe. Leo o andel de novidades co man dereita, mentres que coa esquerda sosteño libros de hai décadas ou séculos. Pero iso non quita que non teña curiosidade de vivir esa experiencia: que entenderei agora, trinta anos despois, de Sinué o Exipcio? E da Illa do Tesouro? E de Bretaña, Esmeraldina?

Malia iso, non me acontece o mesmo cos museos. Pouca experiencia hai máis pracenteira que ir visitar un museo dunha cidade distante. Refírome a unha destas institucións centenarias, clásica, corazón da cultura occidental, con pezas que integran o canon do que se entende por Europa, que explican o noso gusto estético, os nosos medos e imaxinacións. Estes museos aos que se acode, como moito, tres ou catro veces na vida. Ou sexa, en tres ou catro vidas distintas.

Pouco antes do inicio do estado de alarma, acudín a Londres a ver a exposición Troy: myth and reality, unha das mostras estrela do Museo Británico neste ano. Eu non podo acudir a un museo e só ir ás exposicións temporais. É como ir a unha aldea e non pasar a saudar ao familiar que tes vivindo aí. Aínda que non teña tempo, fago un paseíño rápido polas salas que custodian algúns dos obxectos máis queridos. E sucédeme algo marabilloso que seguro que a vostedes tamén lles pasa: ao percorrer esas salas que manteñen a súa disposición e distribución inmutable desde hai décadas ou séculos -as de arte exipcia, as de Oriente Medio, as da Grecia e Roma clásicas-, nunca é nada igual. A última vez que as visitaches se cadra foi hai cinco ou dez anos, pero ti non eras o mesmo que agora ves. E as pezas que de aquela te chamaban a atención non son as mesmas de hoxe. Nesta visita, por exemplo, as esculturas exipcias resultáronme frías, propias dun mundo tan hierático coma elas mesmas, no que a arte está rixidamente controlada e sen escapatoria posible. Case nin unha fisga!

Pero na miña anterior visita, esas pedras exipcias resultáranme misteriosas e atraentes. Se cadra, eu de aquela, estaba á procura de que me atraparan. Neste 2020, o corazón leváronmo os animais cazados polos tiranos asirios: esas naturalistas representacións de leóns e gacelas que se retorcen de dor cando son cazadas polo rei e os seus cortesáns. Se cadra o artista procuraba no naturalismo trasladar o poder do monarca que case ten o monopolio de infrinxir dor e morte, ordenar un mundo supostamente salvaxe e, ademais, divertirse con iso. Pero eu imaxinei que naqueles leóns e leoas feridas, o escultor trasladaba o sufrimento que non podía representar nos hieráticos cativos humanos. Para aquelas interminables procesións de vencidos, a expresión corporal estaba vedada, eran apenas masas caracterizadas, número, masa. Pura política. Se cadra os animais foron tamén unha vía de escape, unha forma de falar do home. Sempre falamos do home.


Detalle de Un concerto. Lorenzo Costa. The National Gallery, Londes.

E, na National Gallery, puiden observar tamén como a miña ollada sobre aquelas pinturas cambiara. Había anos, prestaba atención ás composicións, os ritmos, os significados das pinturas. Encaixábaas no que debía saber como cidadán europeo culto, nesa quimera civil que nos ensinou a arelar Stefan Zweig máis que ninguén. Desta volta, a miña ollada tamén mudara radicalmente. Superadas as salas medievais, no Renacemento comecei a me deter sobre todo nos rostros e nas olladas, nesa época nas que os artistas comezaron a permitirse representar non só a riqueza do magnate toscano, a gravidade do mercador flamenco, o poder do monarca Tudor, a virtude da dona casadeira, senón tamén a dúbida, a sorna, a fraxilidade, a ambición, a determinación e a derrota. Fixeime nas querencias dos artistas: nos rostros que lle importaban e os que non, nun retrato, como fixo no seu Concerto Lorenzo Costa. Hai olladas que son agasallos encubertos. E mentres ía camiñando, enchía as miñas stories de Instagram con aqueles rostros.


Experimento cun paxaro nunha bomba de aire. Joseph Wright, 1768. The National Gallery, Londres.

Vendo agora as fotografías que tomei, pregúntome en que momento o museo deixara de selo e se convertera nunha rúa ateigada, nunha destas prazas cunha moitedume que se esvae, por segundos, cando bates no seu interior co rostro dunha muller fermosa, dun vello tristeiro ou dun neno buligán. Neses segundos nas que a túa atención obra o prodixio de enmudecer o mundo, ata que volve de novo o caos da masa humana. Non teño unha soa fotografía dun cadro enteiro: só me parecen importar as mans collidas, as olladas angustiosas, as infancias abandonadas, as olladas namoradas agachadas no Experimento cun paxaro nunha bomba de aire de Joseph Wright.

Non sei o que -ou a quen- me atoparei cando decida volver ás Minas do Rei Salomón, ao Merlín e Familia, a O ruído ou a Furia ou ao Príncipe de Maquiavelo. Pero estou certo de que cando volva ao Museo Británico ou á Galería Nacional de Londres, eu xa non serei o mesmo. E o museo volverá a me reflectir, como un espello verdadeiro dos contos, coa honestidade certeira das máquinas, quen son eu, quen somos nós.

Artigo publicado orixinalmente en Museal (A revista). Rede Museística Provincial de Lugo, o 29/04/2020.

Comments are closed.