As razóns dunha viaxe de país

Last updated on 13 / Abril/ 2020

Hoxe teriamos clausurado a exposición “Galicia, un relato no mundo”, pero o estado de alarma provocado polo COVID-19 fíxonos pechar a exposición ao público un mes antes do previsto. Aínda así, ducias de miles de persoas tiveron a oportunidade de visitar no Gaiás a mostra e falaron ao redor da idea de Galicia que transmitía a exposición. Neste texto, tento explicar algunhas reflexións nas que me baseei á hora de deseñar o discurso da exposición.

Cando comecei co deseño da exposición “Galicia, un relato no mundo” partín de moitas premisas distintas. Os meus cadernos estaban cheos de rascuños en múltiples direccións. Ás veces eran nocións moi concretas, e algunhas pezas icónicas, pero ao principio eran sobre todo ideas: Que se quería contar? Como? Como relacionar espazo con discurso? Neste texto expliquei o making of da exposición, e non vou abondar nel polo momento. Tamén na miña introdución ao catálogo da exposición, dispoñible en liña tedes tamén unha explicación do prantexamento xeral.

Pero si quería centrame no corazón do relato, no centro do discurso, na postura que asumín para pautar todo a exposición. É dicir, que se quería contar e por que. De onde nacían as premisas do alí sucedido.

En primeiro lugar, teño que dicir que non concibo este tipo de grandes exposicións institucionais como fenómenos aillados, senón parto delas case desde o oficio de artesán: hai que exercer tanto a destreza propia como ter memoria e sentido de continuidade, encaixar a exposición nun diálogo coas precedentes. Porque unha característica da autonomía galega dese principios dos 90, coa chegada ao poder de Manuel Fraga, é o desenvolvemento de grandes e ambiciosas exposicións cun forte sentido temático ao redor de Galicia. Isto pode ter explicacións, pero creo que hai unha moi determinante: a ausencia dun museo nacional. O imaxinario colectivo de Galicia pode estar máis ou menos construído ao redor da paisaxe, ou mesmo de determinados monumentos. Pero carecemos dunha colección canónica. Os obxectos do pasado apenas están incorporados á visión que podemos ter do que é Galicia. Isto, en parte, débese a que a vocación da maior parte dos museos galegos foi esencialmente local ou provincial. Nun texto que escribín agora para unha editorial galesa estendinme máis sobre esta idea. Agardo poder amosárvolo en non moito tempo.

En gran medida, o relato da historia de Galicia continúa a ser o deseñado polos pais do Rexurdimento no século XIX e pola Xeración Nós. Isto en si mesmo non é tan raro. En calquera país europeo, o marco de construción do pasado de referencia continúa a ser o do século XIX. E aínda que a Historia, desde o ámbito académico teña superadas, moitas veces, estas vellas visións, a argumentación sobre os novos enfoques faise sempre en relación ao anterior. E, sen dúbida, continúa presente nos relatos populares. Calquera que navegue un pouco polas redes galegas, especialmente Facebook, poderá ver a forte impronta deste relato no gusto popular, con variantes. Como xornalista cultural, sei claramente cales son as historias que máis funcionan na rede: aquelas que encaixan con esa cosmovisión do Rexurdimento e da Xeración Nós. Aquelas que funcionan como bálsamo contra determinadas teimas, complexos e medos do país.

Agora ben, esa visión do mundo e de Galicia procedía dun determinado mundo: dunha época, dunha sociedade, dunha cultura que, en boa medida, xa non é a nosa. A Galicia actual é moi distinta á Galicia dos anos 20 ou á da segunda metade do século XIX. Nestes momentos o país vive un problema serio en relación a todo ese entramado simbólico. Desde a miña perspectiva, está quedando atrás. Hai toda unha nova sociedade que xa non encaixa con ese discurso. E isto ten moitos motivos, pero sería tremendamente reduccionista botarlle a culpa disto ao goberno H ou ao goberno B. É un problema máis amplo: ten que ver cunha sociedade que xa non se basea na terra, urbana, con preocupacións distintas, se cadra máis fracturada e dividida. Unha sociedade que non atopa -ou ás veces non quere atopar- un relato que funcione como ligazón e argamasa.

Debemos ser conscientes das trazas do vello discurso de Galicia. De onde procede esa ollada sobre o mundo e preguntarnos como construír unha visión de Galicia para as novas xeracións, porque se cadra o vello discurso, como tal, xa non consiga facernos dialogar co pasado, é dicir, recoñecernos, atoparnos, do mesmo xeito. Unha visión de Galicia da que se sintan parte, que poidan preguntar no pasado por eles mesmos e atopen fíos de conexión que o unan a el. Vaia por diante que eu asumo as grandes trazas do discurso do galeguismo. Pero fágoo desde o século XXI, como cidadán culto e activo no meu mundo, que fai unha lectura crítica do pasado e constrúe unha experiencia para o público do presente. Non me resigno a deixarme levar polas inercias.

As premisas desde as que ampliar o discurso:

1. A Galicia católica. Boa parte dos vellos galeguistas eran profundamente relixiosos, de familias de longa devoción católica; nesas familias, moitas delas fidalgas, houbo curas en todas as xeracións. A imbricación entre a fidalguía e a igrexa no goberno da terra marcou os seus relatos do país, as narrativas sobre o territorio, multiplicou o protagonismo da Igrexa absolutamente en todo o feito cultural e identitario. Pero, ademais, unha significativa parte dos historiadores que escribiron a nova historia galega nos principios da democracia tamén procedían de seminarios. A súa ascendencia social xa era máis diversa, pero seguiron concedendo á igrexa unha notable preeminencia. E isto acabou creando interesantes ligazóns. Esta visión da hexemonía cultural da Igrexa sobre o país acabouse traspasando á exposición Galicia no tempo e a moitas outras posteriores, pero tamén á propia elección do Camiño de Santiago como estratexia principal de promoción turística do goberno galego, liderado polo conservador Manuel Fraga. Como dixen ao principio, eu teño unha filosofía de complementariedade. Fronte a ese discurso reiterado eclesiástico, crin necesario procurar en “Galicia, un relato no mundo” outra Galicia: a Galicia laica, a Galicia multicultural (de aí vén a Biblia Kennicott) e unha Galicia na que podemos percibir unha evolución histórica do país na que o papel da Igrexa está máis mediado con outros axentes culturais. E velaí que os obxectos, aínda que poidan ter unha presenza relixiosa, lévannos a un relato máis amplo.

2. A Galicia campesiña. Os galeguistas -neste caso creo que máis a Xeración Nós- converteron aos labregos na cerna da identidade do país. Moitos destes intelectuais eran terratenientes, fidalgos da terra, recelosos dos fenómenos urbanos e da burguesía. Pero tamén do mar. Este foi un relato que triunfou porque conviña a moitos, pero digámolo así, foi un relato terrible. Fixo que a miña xente, na costa, como a de tantos, pensaba que non falaban o galego ben porque onde se falaba ben era en Lugo. Que a súa identidade non era a identidade pura do país. Hoxe en día, a maior parte da xente vive no Eixo atlántico, volcada a un mar que nunca deixaron de empregar como fonte de riqueza e de intercambio. Un novo relato de Galicia debe ser un relato que nos poña en relación co mar, coa costa, o litoral e o seu magma vivo de innovación, transformación social e unha sociedade máis diversa e heteroxénea. O litoral permítenos recoñecer no pasado a unha Galicia cambiante e dinámica, moitas veces emprendedora, na que a terra non ten un valor tan importante e no que os individuos procuran diferentes vías de emprendimento. Ollo: non quero dicir que a Galicia rural non sexa dinámica e emprendedora. Refírome a esa idea do rural como ‘reservorio inmutable dunha antiga tradición’. Iso foi sempre máis complexo.

3. Galicia/España. Desde o século XIX, no Rexurdimento e na Xeración Nós, houbo unha gran preocupación pola dicotomía Galicia/España. Fronte ao poder central, Galicia buscaba aqueles elementos non tanto que a definían, senón os que a diferenciaban. Iso provocou que unha significativa parte de que somos quedara oculto polo motivo delirante de que estaba compartido con outros. Hai moitos exemplos disto. Vou poñer máis serio e outro máis de broma. O serio: a mitificación do Rei García, por exemplo. O rei García converteuse en mito literario porque foi rei dunha Galicia supostamente independente. Pero ao facelo, estabamos negando o resto dos reis que tamén foron reis de Galicia e doutros reinos. Negabamos o resto da nosa historia medieval. E agora o de broma (aínda que non tan broma). Pensen cando os medios fan a típica enquisa de cal é a palabra máis bonita do galego. Sempre é bolboreta, vagalume, luscofusco… non nos preguntamos por que? Inconsciente buscamos unha palabra que non soe igual en español. Obviamente, isto revela como construímos o noso mundo, con certo complexo, con gañas de diferenciarnos dunha pequena parte do mundo cando vivimos nun esquema mil veces máis amplo. Se cadra no seu momento esa dinámica de diferencia era necesaria para un país coas súas liberdades políticas e culturais totalmente cercenadas, sometido a unha inxustiza terrible. Pero a Galicia actual leva corenta anos dun amplo autogoberno, algo que os nosos vellos non podían nin pensar. Podemos discutir as implicacións e o impacto da autonomía na nosa sociedade, pero o que é innegable é que é un escenario completamente distinto a aquel no que foron concebidas aquelas narrativas.

As nosas preguntas, nestes momentos, deben ser máis amplas. E deberiamos ter asumido o que somos, sen necesidade de definirnos unicamente pola diferencia. Vivimos nun mundo globalizado: a nosa xente móvese sen medo traballando por diferentes países, exportando e operando en todo o globo. España é agora só parte da ecuación, e non podemos comportarnos como hobbits da Comarca, deliberadamente ignorantes ante todo o mundo que nos rodea. Por iso, en “Galicia, un relato no mundo”, traballamos con marcos conceptuais máis amplos que os límites tradicionais: como Atlántico/Mediterráneo. Moitos de nós recoñecémonos no Atlántico, por exemplo, pero cústanos recoñecernos no Mediterráneo, algo que tamén somos. Sen embargo, os nosos irmáns do Atlántico perciben con moita claridade o Mediterráneo que temos en nós. Unha Galicia moderna debe saber abrazar todas as súas influencias e identidades, sen complexos nin medos, sen andar a renunciar a partes de si mesma. Outra cousa, evidentemente, é que futuro e que límites queiramos para o goberno do país, o balance que fagamos destes corenta anos de autonomía e cal debe ser no futuro a relación de Galicia con España, pero ese é outro debate.

4. O pobo anónimo fronte ás figuras de poder. Quen teña seguido un pouco a miña traxectoria, sabe ben do meu interese polas comunidades locais, as institucións e os imaxinarios populares. Pero tamén sabe das miñas críticas á sacralización do pobo e á trampa que existe ao eliminar e facer desaparecer as figuras individuais do pasado. Na miña novela O exército de fume critico a ausencia do heroe no imaxinario galego e desvelo a tramoia que está detrás: refuxiámonos detrás dun suposto pobo sufrinte e padecedor para non enfrontarnos á responsabilidade da decisión e acción individual, témoslle medo. Esta sacralización do pobo é una marabillosa fusión entre parte do imaxinario católico da Xeración Nós coa esquerda dos anos 60 e 70. Pero no imaxinario dun país son tamén precisas as figuras individuais: persoas ás que poidamos mirar os ollos, que poidamos xulgalas e comprendelas. Nas exposicións debemos poder mirar os ollos ás mulleres e homes do pasado, saber que tomaron decisións e que esas decisións tiveron consecuencias. Que, coma eles, nós tamén, como individuos, temos responsabilidades no relato do país.

5. O vitimismo como identidade. O noso relato do pasado está construído sempre como un relato de continuas derrotas, desde a época do Medulio. Isto tivo que ver tamén con esa visión católica do sufrimento e o martirio. Ademais, os que sofren e os mártires se lles concede a razón de maneira automática. Pero eu creo nunha Galicia non infantilizada, que ás veces foi vítima pero outras tantas non o foi, ou que mentres uns galegos foron vítimas, outros non o foron. Creo nunha Galicia complexa na que podemos ofrecer visións nas que non poidamos recoñecer. Por iso abordei unha etapa tan deliberadamente esquecida no país como os “séculos escuros” (denominación que lle deron nos anos 70 a tres séculos tan importantes para o país como o XVI, XVII e XVIII) a través do mecenado artístico. E por iso presentei a Guerra da Independencia dun xeito distinto a como nola presentaron a moitos na carreira. De aquela nos dicían, moi seriamente, que os incultos labregos foran manipulados polos cregos e os fidalgos para que se enfrontaran aos ilustrados e modernos franceses. Na exposición presentamos a Guerra da Independencia dun xeito diametralmente distinto: como o nacemento da modernidade do país, da súa toma de conciencia simbólica e política, coa asunción plena do seu autogoberno. Pero tampouco quería convertir a exposición nun templo de triunfos anecdóticos: creo que as visións globais deben ir máis alá diso.

5. Nós/eles. Calquera observador cultural é perfectamente consciente de que nas últimas décadas hai unha profunda confusión entre identidade/ideoloxía no país. A identidade común, que podemos compartir todos os galegos son apenas algunhas manifestacións folclóricas e gastronómicas. A partir de aí, o relato histórico e culto do país, corenta anos despois de democracia, foise separando cada vez máis do público xeral e determinadas iconas que deberan ser de consenso só se asocian a determinadas ideas políticas. En corenta anos de democracia e cos medios máis poderosos que tivo nunca (e nunca suficientes), o galeguismo non foi capaz de construír un relato culto e compartido. Acabamos por confundir imaxinarios con ideas políticas e mesmo con estilos de vida. Isto é un perigoso despropósito e non é aquí o lugar de analizar por que. Pero unha teima miña como comisario da exposición, unha exposición dunha institución pública galega, é construír un relato que puidera ser compartido por moita xente distinta, de moitas ideoloxías diferentes. Un relato para unha sociedade que queremos aberta, complexa, e que ten enormes desafíos para o seu futuro. A miña preocupación, xa non só como comisario senón sobre todo como cidadán, é afrontar un deses desafíos: loitar contra a perda dun espazo común galego. A perda de referentes comúns vai afectarnos de maneira moi grave e nos vai debilitar nun mundo cada vez máis complexo. Precisamos a identidade galega como un xeito de xenerar oportunidades para o país, para protexernos pero tamén para proxectarnos.

E un apuntamento máis, apenas moi breve para non eternizar este texto, aínda que daría para longo. No proceso de preparación desta expo mirei moitos equivalentes en Europa. Exposicións producidas polos principais museos e entidades internacionais nas últimas dúas décadas. Foi aí onde descubrín algo do que Galicia pode contar ao mundo, o xeito no que os galegos nos insertamos nas grandes historias. En boa parte desas exposicións de gran alcance ás que aludo, están moi presentes as ideas de poder, de imperio, de colonización, de culturas hexemónicas e o seu impacto no mundo. Son exposicións que, como a nosa, dialogan co seu contexto social, ideolóxico e cultural. De algún xeito, a historia de Europa séguese a contar desde esas coordinadas de imperio e poder. Eu sempre dixen que “Galicia, un relato no mundo” era un relato do noso país, pero tamén podería ser unha propia historia de Europa. Pero claro, xa sería unha historia distinta, contada desde coordenadas diferentes, nas que esas nocións de poder, guerra, imperio, hexemonía non son tan relevantes, ou son secundarias, e sobresaen outras ideas que no fondo, tamén tecen Europa, que son quen de contar outra Europa: a Europa das vellas e pequenas nacións e culturas, que subxace ás veces agachada máis alá das grandes palabras, pero moi apegada ás persoas. Na miña propia viaxe nesta exposición, isto foi unha das cousas máis importantes que aprendín.

Como comisario, debo dicir que fiquei profundamente satisfeito co resultado. Nas numerosas visitas guiadas que realicei, puiden apreciar tamén nos visitantes o impacto destas ideas. En xeral, apreciaban unha idea de Galicia que se cadra, ata o momento, nunca viran corporeizada, representada fisicamente nunha exposición. Moitos emocionábanse, e obviamente nesa emoción había unha parte importante de negociación entre a súa idea de Galicia e a que podían ver en “Galicia, un relato no mundo”. A exposición foi unha oportunidade única para demostrar que debemos avanzar na construción da idea da Galicia do futuro.

Fotos: Manuel G. Vicente

Comments are closed.