Galicia un relato no mundo: discurso da inauguración

Last updated on 30 / Marzo/ 2020

Publico aquí o discurso que pronunciei na inauguración da exposición “Galicia, un relato no mundo” (14/11/2019)

Cando era neno, no Barbanza aínda se mantiña a memoria dunha tradición que sempre me marabillou pero que nunca cheguei a entender ata hai apenas un par de meses, cando xa estabamos nunha fase moi avanzada de produción da exposición que hoxe van poder visitar.

Contábase que aquelas familias nas que había nenos con problemas de saúde que non se daban resolto coa medicina, acudían pola noite a unha encrucillada á espera do paso do primeiro camiñante. Pedíaselle que participara nun ritual de sanación daquel meniño doente. Ás veces, mesmo podía chegar a apadriñalo. Pensei moitas veces no estraño e abraiante desta práctica. Confiar, aínda que fora ritualmente, a curación do teu fillo a un descoñecido? Deixar que un forasteiro pasara a formar parte, como padriño, da familia?

Para entender o significado profundo desta tradición tiven que eu tamén saír a facer ao meu propio camiño á procura da resposta. E a miña viaxe foi aceptar o encargo da Consellería de Cultura para acometer este ambicioso proxecto: unha exposición que abrira o Xacobeo 2021.

Durante a preparación do proxecto, mergullado nun universo de referencias a Galicia repartidas por ducias de países e centos de anos, un día volveume á cabeza a vella tradición e atopeille, á fin, un significado. Como sempre acontece cos mitos e as lendas ancestrais de Galicia, baixo ela atópase escondida, baixo a fasquía da maxia, unha profunda verdade sobre nós mesmos.

Seguindo o rastro deste país noso no seu contacto co mundo, decateime de que Galicia é un pouco como esas familias que agardan na encrucillada pola noite, que reciben, que dialogan e se atopan, que se non teñen dentro buscan fóra. Cada un de nós individualmente como galegos, a nosa cultura e o noso país, son o resultado destes encontros sucedidos durante miles de anos.

Fronte a unha idea aillada e, diría conformista, de Galicia, como un territorio atávico, de esencias inmortais que parecen emanar da máis profunda prehistoria, case como un obxecto conservado en formol. Fronte a unha idea da desconfianza cara o exterior, esa vella tradición da encrucillada e a nosa propia historia nos revelaban o contrario. O apertura ao descoñecido como unha pauta. Os camiños como innovación, como benvida, como futuro.

Unha exposición debe dialogar coa sociedade á coa que se dirixe e co seu contexto cultural. Non negarei que no deseño desta exposición asumín a herdanza das grandes exposicións da autonomía, como a inaugural Galicia no tempo (que eu aínda non sei como foron capaces de facela de aquela sen Internet) e a súa vontade de amosar Galicia toda, de crear un espazo compartido, un proxecto común e facer que todos os galegos, con independencia do seu punto de vista e orixe, se recoñezan nel.

A exposición que construímos e que van poder ver quere dialogar de maneira especial coas novas xeracións de galegas e galegos do ano 2019, que en certo xeito están a construír e buscar os seus novos referentes. Todos, maiores e novos, estamos mergullados xa nunha cultura transmedia, dixital, coas nosas identidades persoas e colectivas e inmersos ata o máis fondo na globalización. Para estes públicos propoñémoslle unha nova visión de Galicia, que se suma á vella construción da identidade do galeguismo con novas olladas, con novos códigos narrativos e novas tecnoloxías. Esta é a exposición dunha xeración ou xeracións que queren contar -e demandan que llo contemos- tamén un relato non só de Galicia no mundo, senón tamén de Galicia para o mundo, sen complexos, de fronte e de ti a ti.

Para ese público deseñamos unha exposición que podería ser como unha terminal de aeroporto, case un paradigma do mundo contemporáneo e global. A primeira planta poderían ser as chegadas, a entrada en Galicia de culturas, pobos, técnicas e ideas ao longo de miles de anos. E a segunda planta, as saídas. O gran movemento humano da emigración, que define a nosa memoria contemporánea.

O que van ver aquí hoxe tenta ser unha proposta museográfica que quere explorar os camiños das exposicións do futuro. No noso prantexamento, queremos buscar unha maior conexión entre as pezas e os visitantes, desenvolvendo empatías, emocións, experiencias na interacción cos obxectos a través de desenvolvementos tecnolóxicos propios que crean unha relación máis íntima con eles. Non queremos que se visite un lugar de memorias colectivas, queremos que subir ao Gaiás a visitarnos sexa en si mesmo unha memoria para o futuro.

Esta exposición conta con máis de trescentas pezas chegadas de todo o mundo. Como comisario, debo agradecer a confianza depositada en nós polas principais institucións culturais de referencia no mundo. E esa é outra cousa que aprendín con este proxecto: a seriedade e solvencia que esperta Galicia e este Museo Gaiás no exterior. Como comisario, debo dicir e recoñecer que as marcas de Galicia e a Cidade da Cultura funcionaron como marca de maneira fundamental nas negociacións, contribuíndo a crear o clima o os argumentos para podermos traer grandes obras que non eran nada fáciles.

Estas institucións de referencia aceptaron, en moitos casos, desprazar obxectos de valor incalculable que están tanto no corazón das súas coleccións e identidades nacionais como nas nosas. E ese é un aspecto que quero destacar de moitas das grandes pezas seleccionadas.

Son pezas que falan de nós pero, sen dúbida, son tamén grandes pezas doutras culturas, pezas da cultura universal. É o que chamo pezas híbridas. O Libro das Invasións, chegado do Trinity College de Dublín, recolle as referencias a un relato fundamental para entender a construción da identidade galega contemporánea, o de Breogán e os fillos de Mil, pero tamén é un monumento da propia identidade irlandesa. O Itinerario de Exeria nos revela a Gallaecia tardoantiga, pero é fundamental para coñecer a espiritualidade e o papel da muller ao final do Imperio Romano. A Biblia Kennicott é o brillante rastro deixado polos nosos compatriotas xudeus que tiveron que marchar ao desterro, pero tamén é unha referencia fundamental para a cultura hebrea medieval e o legado de Sefarad. Os Códices Calixtinos nos ilustran sobre o esplendor da Galicia medieval, pero tamén nos falan da construción da identidade europea. A Bandeira do Tercio de Galegos fala da primeira agrupación civil de paisanos en América, a primeira dos centos que logo habería. Pero tamén é un obxecto ligado de maneira estreita aos acontecementos que deron lugar á creación da República Arxentina. E Santa, de Asorey, denuncia a situación da muller galega e da propia Galicia a principios do século XX, pero ao mesmo tempo é unha valente crítica á representación estereotipada do corpo da muller na arte europea, nun debate que chega ata hoxe, 70 anos despois. E esa idea das obras como algo compartido é fundamental para esta exposición. Cada unha destas pezas nosas, entre aspas, tamén é unha engranaxe entre Galicia e o resto do mundo. Unha engranaxe que compartimos gustosos.

Vou rematando cun capítulo de agradecementos. En primeiro lugar, ao Conselleiro de Cultura e á Fundación Cidade da Cultura para confiar en min cun proxecto tan ambicioso e tan arriscado. Sentinme en todo o momento, conselleiro, arroupado e mesmo animado para construír toda esta historia.

Para o desenvolvemento desta exposición, foi fundamental o apoio da miña alma mater profesional, o Consello da Cultura Galega. Só grazas á experiencia acumulada na comunicación cultural ao longo de vinte anos dun fértil contexto creativo e laboral foi posible abordar este proxecto con garantías. Por suposto, quero agradecer ao equipo de asesores científicos, que entenderon de maneira precisa e entusiasta a vocación modernizadora deste proxecto e, sobre todo, a vontade de comunicar as numerosas novidades que, nos últimos anos, a ciencia nos achega á percepción de Galicia e a súa relación co mundo.

Pero é fundamental tamén dar as grazas ao magnífico equipo directivo e técnico da Cidade da Cultura, que soubo acompañar, xestionar e materializar este proxecto dunha maneira tan rigorosa como precisa. E, por suposto, a todo o equipo de colaboradores que participaron nas diferentes fases do proxecto. Profesionais da cultura de Galicia que revelan a capacidade que teñen as novas xeracións do país para levar a cabo proxectos desta envergadura.

E, tamén agradecer á miña parella, Sole, e á miña familia, o seu apoio ao longo de todo este tempo. Sen eles, sen a súa compresión e axuda ata límites insospeitados, non sería posible ter levado a cabo este proxecto. Desde que comecei a exposición ata hoxe perdín literalmente trinta quilos de peso, e como se poden imaxinar, iso non é doado.

Só quero rematar cunha historia que de algún xeito, resume este proxecto. No Libro das Invasións que van poder contemplar na primeira planta consérvase o que Robert Graves consideraba o primeiro poema das Illas Británicas e, para min, un dos textos máis fermosos da literatura universal. É a Canción do bardo Amergin. Amergin era un dos líderes dos milesios, o pobo que partiu da terra de Breogán e de Brigantia á conquista de Irlanda e, polo tanto, un galego da súa época. Robert Graves dicía que a educación poética inglesa non deberá comezar polos Contos de Canterbury, nin pola Odisea, nin pola Xénese, senón coa Canción de Amergin, e se cadra tivera razón.

Ningún dos criticos británicos ou irlandeses sabe moi ben que quere dicir este poema e como interpretalo. Amergin cantouno nada máis poñer o seu pé dereito ao desembarcar na area da praia de Irlanda.

Quen senón eu coñece a idade da lúa?
Quen se non eu sinalo o lugar no que o sol vai descansar?

Algúns críticos teñen proposto que, en realidade, é a voz de Deus. Pero…

Eu son o vento que sopla sobre o mar
Eu son as ondas do océano,
Eu son o murmurio das ondas,
Eu son o boi dos sete combates,
Son un raio de sol,
Son a máis fermosa das prantas,
Son un bravo xabarín,
Son un salmón na auga,
Son un lago na chaira,
Son a arte do artesán,
Son unha palabra da ciencia,
Son o deus que prende lume na cabeza dos homes.

No transcurso desta exposición, na miña viaxe como comisario, por fin conseguín comprender quen é a voz, quen é ese eu dese poderoso poema no que un galego viaxeiro pisa unha terra nova.

Esa voz é a de Galicia.

Moitas grazas.

Comments are closed.