No ronsel das barcas de coiro: explorando o mosteiro de San Miguel da Coelleira

Last updated on 1 / Outubro/ 2014

Vencellados entre si polos trebóns, as tempestades, as vivas marés e os prados mariños que fan de campa de tantos mariñeiros afogados, catro illas de San Miguel encaran no Atlántico a bravura dos invernos, na soedade da súa santa e mítica memoria. Visitamos a máis descoñecida das catro: San Miguel da Coelleira

Fotos: Sole Felloza

Catro San Migueles prendidos do mar en illotes escarpados, catro prioratos altomedievais naufragando nas súas oracións, invocando a un anxo guerreiro que agacha, na súa máscara veneciana, un bravo deus que urraba no fondo do Océano. Catro misións para aplacar a un deus escuro, poderoso, ancestral. Catro irmáns de diferente fortuna, como nunha parábola evanxélica: do rico e querido ata o esquencido e pródigo. Catro San Migueles na Bretaña, en Cornualles, en Irlanda e Galicia.

Son Saint Michel, entre a Bretaña e Normandía, o raio que prende na terra, a Mirabilia arquitectónica medieval, un prodixio de pedra sustentada no aire.

Son Skellig Michael, enfronte da costa irlandesa de Kerry, mosteiro de afoutos celtas irlandeses que viviron en niños de pedra, pendurados dunha terraza sobre os cantís, ata que as invasións normandas e o cambio de mente do mundo levounos de volta á ribeira.

Son Saint Michael’s Mount, lugar dun bosque primixenio queimado e arrasado, como foi o monte do Pindo e Saint Michael bretón. Nesta illa de Cornualles floreceu un priorato e logo unha mansión aristocrática.

E no sur do Océano común, nese universo de soños, mareas, crenzas, camiños líquidos e invisibles, o máis descoñecido, o máis invisible, o máis inexplorado, o último San Miguel, San Miguel da Coelleira. A bravura deste mar de Bares non puido con el, aínda que moitas páxinas web digan o contrario. Nas súas paredes aínda están prendidos versos en latín rezados a este vento, a este foxo case infranqueable de auga.

Seis veces tentamos visitar este lugar. Nunca foi posible. No meu interior, pensaba que non o conseguiriamos ata a novena vez, como correspondería a un lugar máxico coma este. Por sorte, Mariña Patrimonio organizou esta viaxe soñada desde hai décadas. O mar do Vicedo, de Bares, o mar da illa de Ansarón; este litoral de cantís, furnas e seres máxicos, bendecido nas súas ribeiras, sobre os seus cantís, polos monxes altomedievais que viñeron escapando da invasión musulmana, e que se fusionaron con este mundo, aínda tan inexplorado, do Ortegal e a costa norte galega nos albores da Alta Idade Media.

A illa da Coelleira é unha das grandes fábricas de lendas de Galicia, un lugar cheo de misterio que a fantasía e a imaxinación foron colonizando: á atracción dos galegos polas illas en xeral súmaselle que aquí, nas vilas da costa de Ortegal, a fascinación por esta illa vén de vello. E todo iso en a penas unhas cantas hectáreas desoladas, en forte pendente, navegando polo Atlántico, case á deriva, por diante do Vicedo. As lendas son tan abundantes, se cadra, pola escasa documentación que nos ficou daquel mosterio que estivo aquí. O seu nome en latín induce mesmo a pensar en cunqueirianas fantasías: San Micaelis de Quonicularia.

As lendas

A primeira referencia lendaria á Coelleira está publicada de xeito curioso. O erudito local Justo Pico de Coaña publicou en La Ilustración Gallega y Asturiana, en 1888, o artigo en galego “Carta a Bastián da Pallarega”, en teoría un emigrante do país residente en Boston (Estados Unidos). Nese artigo, Pico de Coaña cóntalle que os primeiros monxes da Coelleira navegaban ata Viveiro, en barcas de Coiro, para dicir misa na capela que logo sería igrexa dos franciscanos. Vibrante imaxe a destes monxes percorrendo o mar en tales barcas, ao mellor estilo irlandés! Tería influencia Pico de Coaña das referencias de Estrabón ás vellas barcas de coiro ou accedería á literatura rexionalista irlandesa que falaba dos curraghs? Ou sería a propia tradición local o que preservou tal cousa? Ou é unha tradición atlántica? Exactamente a mesma lenda cóntase dos monxes de Skellig Michael, só que alí a mitoloxía converteuse na estatua que vedes aí enriba.

Pero a lenda máis coñecida da Coelleira é que fala do seu mosteiro templario. Un mosteiro no que serían executados a traizón trinta e cinco monxes soldados a cargo dun noble da familia de Bernal de Quirós, que deixou escrito no seu testamento do século XIV: “E tamén mando que se digan trinta e seis misas pola alma dos templarios que matei e fixen matar por orde do noso Señor o Rei en San Miguel da Coelleira”. O certo é que esta lenda está vivísima na zona, e aínda se conserva unha casa na que, na tradición familiar, figura que foi acollido o único templario que salvou da masacre.

O certo é que o misterioso mosteiro dá para moito, porque entre o primeiro documento que conservamos del, do ano 1095, e os documentos que volven aparecer, no século XV, hai un lapso misterioso de trescentos anos nos que non hai nin rastro da historia do mosteiro de San Miguel. Pero a documentación do XV amosa un cenobio depauperado, pero de tradición anterior. Así as cousas, é normal que a tradición se dispare.

A documentación

Para máis, a documentación tamén engade algún detalle mítico. Nese primeiro documento do ano 1095 a doazón que realiza Vimara Meendez é recibida polo abade da illa e polo bispo Gonzalo, irmán de Pedro Froilaz, conde de Traba e que, segundo Fernández Pacios, non é outro que o mítico San Gonzalo, protagonista da miragre do afundimento da escuadra pirata, posiblemente normanda, diante das costas de Foz. De aquela, nos documentos en latín, a illa Coelleira tiña un fermoso nome: Haberá un segundo documento no ano 1099 e o mosteiro aillarase entre as brétemas do mar ata volver aparecer no século XV. De aquela era un lugar moi pobre, de rendas moi exiguas, e acabará sendo anexionado pola Catedral de Mondoñedo. Así pasaron centos de anos de historia. Cando foi fundado San Miguel da Coelleira? Non é posible sabelo polos documentos, pero algúns autores asóciano ao movemento de homes de Igrexa que chegaban á Mariña e Ortegal escapando dos musulmáns, os mesmos quen fundaron outros mosteiros na zona. Posteriormente, esta illa foi cultivada (debía ser incrible vir de terra a traballar o campo aquí) e aínda se pode observar o sistema de terrazas. Os baleeiros vascos tamén a usaban como espazo de avistamento das baleas e estragaban as colleitas, ata que o cabido de Mondoñedo prohibiullo.

Non podo contar a emoción que sentín ao desembarcar nesta illa, unha das poucas que me quedan por visitar do noso litoral. Hai que chegar en barca neumática para reducir o impacto das ondas contra o minúsculo porto, onde as augas son azuis, transparentes no fondo, entre cantís, e parecen chamarte como sereas para mergullarte entre as covas submarinas. Remontar a illa ata o faro é facelo nun profundo camiño rodeado de fieitos enormes que pouco a pouco, conforme acadamos as cotas superiores, vanse reducindo ata seren varridos polos ventos. No faro, os cantís descenden agresivos ata as augas do mar e a vista é marabillosa, maxestuosa. As colonias de aves cortan o céo e descubrimos fascinados, algo que ninguén se agardaba. Toda a illa está inzada de ósos de churrasco. Si, digo ben, churrasco. E non é dos turistas que veñen aquí (case ninguén chega aquí) senón que son traídos polas gaivotas desde o continente. A súa procedencia é inequívoca: están serrados, cortados para seren asados en terra firme, roubados por estes paxaros que todo o levan. Quedeime pensando, cando os arqueólogos do futuro nos escaven, chamarannos a civilización do churrasco?

O mosteiro
Unha boa parte dos blogs que consultei falaban de que o mosteiro estaba desaparecido. Pero na nosa visita á illa puidemos comprobar que non é así. Lonxe de ser un mito, o mosteiro existe, e segue en certo xeito en pé: está ubicado alí onde as condicións de habitabilidade son máis óptimas, hai unha densa capa de terra e na actualidade dúas fontes que concentran a auga da illa antes de caer, como fíos de prata, sobre o mar. O mosteiro está mergullado en fieitos, cabo do camiño, e rodeado de terrazas que no seu tempo multiplicaron a habitabilidade deste espazo, polo demáis notablemente protexido dos ventos dominantes desta costa. Os monxes debíanse sentir refuxiados, en certo xeito, nos días de tempestade, mentres na perigosísima canle que hai entre a illa e a costa de enfronte -onde poderían estar as ruínas dunha fortificación de díficil clasificación cronolóxica- o mar, o fluxo e o refluxo preparábase a engulir a todo cauto barco que se achegara ata alí.

Baixo estas capas de fentos seguramente se pode describir a necrópole que identificou algunha fonte de finais do XIX que visitou este lugar con espírito aventureiro, e que nos deixou un enigmático texto inacabado. Pero como dicía, o mosteiro está aí. Eis a planta:

Un pequeno recinto no que podemos identificar varias fases construtivas. Se cadra, o que esteamos vendo é a obra de 1522, cando o bispo de Mondoñedo ordena a uns capataces “arreglar la compostura” do mosteiro. Os muros do edificio principal son sólidos, de 90 centímetros, e hai detalles nunha das dúas estancias que me inducen a pensar que pode ser a pequena capeliña deste lugar, coma os muros pechando en diagonal. Toda a orientación do mosteiro é leste-oeste, como todo edificio sagrado. A confirmación de que o edificio está reaproveitando materiais do mosteiro, e que el mesmo pode ser a última construción deste, aparece no lenzo oeste. Unha fiestra tapiada está bordeada coas partes dun antigo pórtico medieval: os materiais decorativos máis sagrados foron amortizados na que debía ser a parte máis noble do edificio, o “ábside” da pequena capeliña interior.


Antigos elementos do mosteiro amortizados


Restos de caleado interior

Neste pequeno edificio non deberon vivir máis de tres ou catro monxes, como moito. Algún alto cargo de Mondoñedo aínda se retirou aquí nos últimos anos da súa vida. Desde logo, este edificio non dá para trinta e seis monxes templarios, pero descoñecemos, por agora, a factura dos edificios anteriores, que deben estar aquí abaixo, rodeándonos, baixo esta capa de toxos.


Foto aérea: Humberto P. Pool

Nesta fotografía pódese apreciar esa estrutura fosilizada dun pequeno mosteiro e a civilización ao seu redor. Non é posible, baixo a frouma, determinar a función final e a cronoloxía dos aterrazamentos, socalcos e estruturas que se perciben baixo a densa vexetación (que alomenos non é toxo), aínda que a construción destas terrazas é notablemente distinta ás outras estruturas agrícolas que vemos no resto da illa. É posible, ao meu ver, que estes socalcos teñan a súa orixe no propio mosteiro (aquí as terras son mellores, teñen máis potencia) e que cando a illa foi cedida para o aproveitamento agrario no XVII e XVIII foran colonizadas, tamén, as peores terras que están nunha cota máis alta. Si vemos como o mosteiro era de ascetas, pero a súa ubicación é estratéxica en relación ao porto (no centro), a auga, e as mellores condicións térmicas da illa. Á dereita podedes apreciar esa estraña estrutura rectangular, de certa entidade, que se fixo imposible de acceder a pé nunha visita curta como a que fixemos. Pode ser moitas cousas. Desde o cemiterio do que se nos fala nestas crónicas do XIX ata ruínas dunha edificación…a cuestión é que, o feito de que estea acoutado nunha illa na que non hai conflito por terras e tampouco hai animais salvaxes de consideración, fai pensar nun uso de certa relevancia.

Abandonado, humilde, fosilizado; o mosteiro non é un prodixio artístico, nin moito menos. É unha testemuña, aínda en pé, da austeridade, da fe medieval, dunha fe vella requecida con lume de carqueixa, breixo e toxo. O gran valor das ruínas da Coelleira é exactamente a súa virtude de voar a través do tempo, como San Ero de Armenteira, de ofrecer, a quen o queira ver, o relampo dunha pequena comunidade que tiña moito de eremita, e da configuración dun modo de vida nun medio hostil e solitario, un modo de vida forxado na Idade Media ao longo dos reinos da fin do Atlántico e, no caso galego, nutrido polas dinámicas culturais de presión, un mundo forxado entre refuxiados dun poderoso Islam e santos que aprenderon de raíñas lobas xunta a mártires romanos. Alí está todo, agardando ser estudado. Alí o mar garda un anaco fermoso e pouco estudado da nosa cultura, do que somos.

O día é único aquí no Ortegal: o céo azul aberto de par en par, o mar limpo e cristalino, transparente; as furnas dos cantís, silenciosas, sen seren invocadas polo vento. Penso que me gustaría ficar aquí tres ou catro días, no medio da nada máis posible. O día sería observar araos, gaivotas, se cadra algún coello; a noite sería termar das estrelas e ficar hipnotizado polo ritmo do faro e a resposta do Semáforo de Bares, alí onde os nosos devanceiros do século XIX e XX soñaron o último porto do Atlántico galego. Non podería rezar a ningún deus, porque en ningún deus creo. Pero estou convencido de que sentiría, no máis profundo e silencioso da noite, no momento no que o mesmo faro ficara a durmir, as campás dos outros San Migueles do Atlántico chamando á congregación dos monxes navegantes para botar as súas barcas de coiro ao mar.

14 Comments

  1. 1 / Outubro/ 2014

    Acomselho-te que não insistas em chamar A Marinha ao Ortegal, pode-no tomar a mal jeje ;-)

  2. 1 / Outubro/ 2014

    Gasp! Certo! Xa está corrixido, grazas polo aviso. :-)

  3. Ulmo de Arxila
    1 / Outubro/ 2014

    Um anaco da nossa melhor tradição atlântica comum. Parabéns polo texto, magnífico como de costume.

  4. Chema
    1 / Outubro/ 2014

    Boísimo artigo. Felicidades.

    Por que a Coelleira é Ortegal, se está fronte ao Vicedo, que forma parte da Mariña?

  5. Leticia
    1 / Outubro/ 2014

    Juan Donapetry escribeu no seu tempo que o mosteiro noméase por primeira vez no Concilio de Husillos, en Palencia, no 1088.
    “Y cuenta la tradición que, en la isla de la costa Cantábrica a la que hemos hecho referencia, se oyó una noche tocar a rebato la campana del monasterio, y varios verdugos sin entrañas comenzaron a degollar los monjes que sufrieron el martirio con valor y resignación”. García Dóriga deixou escritas unhas palabras que dende fai tempo fan soñar a moitos do propio lugar e a outros forasteiros, polo que vexo. Alégrome de que sexa así.

  6. 1 / Outubro/ 2014

    Ídesme tolear con Ortegal e a Mariña! Está no Mar Cantábrico, rediola! :D

    Fóra coñas, cando teña un minuto xa corrixo.

  7. 1 / Outubro/ 2014

    Grazas, Leticia. A referencia ao Concilio de Husillos é posiblemente inventada. O primeiro documento real é ese ao que me refiro, o de 1095, que coñezamos ata o momento (claro).

  8. Ulmo de Arxila
    1 / Outubro/ 2014

    Por certo, tenho entendido de quando estivem por alô que a casa onde se refugiou o único frade sobrevivente leva o nome de “Casa do Paisano”.

  9. Cossue
    1 / Outubro/ 2014

    Fermosíssimo texto… Os primeiros parágrafos, em alternáncia coas fotos, resultam mesmo hipnóticos. Como leitor, graças :-)

    Umha nota: a ilha é mencionada como ‘Sancti Michaelis Cunicularia’ num itinerário marítimo inglês de fins do século XII, quase desconhecido e ainda nom explotado ou explorado polos nossos historiadores, o ‘de viis maris’ (a parte ibérica em pdf: http://www.arkeotavira.com/Estudos/Cronicas/De-viis-maris-HispaniaR.pdf). Botai-lhe umha olhada porque está feito de porco e nom tem desperdiço.

  10. 2 / Outubro/ 2014

    Si, a cuestión é que a lenda ten un arraigo moi forte. Seguro que no fondo hai un pouso de verdade, coma en moitas. A cuestión é saber cal é ese pouso. :-)

  11. 2 / Outubro/ 2014

    Cossue, magnífica referencia (que descoñecía) a que citas sobre ese itinerario inglés medieval, e valiosa non só por Coelleira, senón por todo o resto da costa. Moitas grazas!

  12. ernesto
    3 / Outubro/ 2014

    parabéns, grazas por toda esta información. A verdade é que levo soñando con poder un día abrazar as pedras de Coelleira…

  13. Isaac
    8 / Outubro/ 2014

    Tes que deleitarnos cun artigo teu sobre a illa irlandesa que nomeas, Skellig Michael, estou ollando no google maps fotos deses estraños “niños” e estou asombrado…..

  14. Sergio
    10 / Agosto/ 2015

    Moi interesante entrada, á que chego cun ano de retraso. Paréceme moi interesante a información sobre o patrimonio histórico de Coelleira. Sería moi interesante que ao falar de lugares senlleiros como este se vinculasen no relato ambos patrimonios, o cultural e o natural, tan fondamente unidos nalgúns casos. De feito é un punto mais de conexión entre Coelleira e Skellig Michael, onde eses “niños” imitarían aos verdadeiros niños das aves mariñas que habitan eses inhóspitos cantís, nunha das colonias mais importantes de Europa. No caso de Coelleira, preguntas “canto foi fundado San Miguel de Coelleira?”. Ben, non sei cando foi fundado San Miguel de Coelleira, pero si sei cando foi “refundado”: hai apenas 5 o u 6 anos, cando comezou a ser colonizada por pardelas, algo inédito en Galicia, nun novo exemplo de que no fondo aves mariñas e homes buscan nestes alonxados lugares o mesmo, o cal dalgunha maneira ven conectar ambos mundos. Estas pardelas que agora habitan Coelleira son as mesmas cuxos máxicos cantos o Ulises da Odisea confundiu cos cantos das sereas… cantos que dende hai poucos anos poden escoitarse cada noite no mar da Coelleira… outra conexión. Un saúdo!

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará