No corazón do xigante (II): Castelos cardinais

Last updated on 9 / Setembro/ 2011

O Pindo, este puño de pedra pechado sobre o Océano, agocha nos seus labirintos fascinantes secuencias cronolóxicas e culturais, restos arqueolóxicos derrubados polo tempo e preservados polo aillamento, moitos deles cheos de misterio e dúbidas. Esponxa dos conflitos bélicos, aquí, en covas a maior parte delas perdidas, gardáronse os escapados da guerra, pero tamén é unha sorte de fósil dos conflitos bélicos que sacudiron a Galicia ao longo dos séculos. Ao norte e ao sur da montaña, dous castelos esquencidos contémplannos desde os séculos. Aquí te presento a segunda parte da nosa viaxe ao corazón do xigante Pindo.

A excomuñón violada


O Castelo de Penafiel no centro

A xente de Monte Pindo Parque Natural lévanos seguindo o curso do Río Caldeiras, por un pedrugallento e boscoso, espeso val, ata o Monte Penafiel. Penafiel é un prodixio xeolóxico literalmente sobre a fervenza do Ézaro. Un pico agudo que, na súa banda superior, acolleu un castelo de incerta orixe temporal, aínda que pola súa ubicación e disposición podería ter as súas orixes ben fincadas na Alta Idade Media. Si sabemos ata onde chegou: ata a Revolta Irmandiña. Aquel inaccesible niño de aguias estaba moi ben descrito polos mariñeiros da costa galega, que o vían enriba a torre e as pequenas edificacións ao seu redor, onde non podían subir “nin os cabalos”.

Hoxendía, Penafiel segue a ter ese carácter inaccesible. Hai unhas misteriosas cabanas construídas no chan previo -cubertas de toxo-, pero para chegar ao castelo hai que facer semi-escalada. Desde logo, non é apto para alguén que padeza vertixe. Eu padézoa, e aínda que a curiosidade me venza e turre sempre para riba, o lugar é de tomalo moi en serio: desde logo eu non me arriscaría a subir no inverno, coa pedra mollada e o vento. Dito queda. Fumos gabeando lentamente, agarrados ás fracturas do granito, reptando cautelosamente por laxes húmidas ou molladas, aferrándonos aos terróns e cravando as unllas nas paredes inclinadísimas da montaña. De súpeto , Xilberto, que ía de primeiro, comezou a laiarse aló enriba.

-A inscrición! -berrou.- Merda! Atentaron contra a inscrición!

Xilberto referíase a un dos máis enigmáticos textos da nosa epigrafía medieval. Aquí, neste niño dos ventos, sobre a rada de Fisterra, co fragor da fervenza do Ézaro, na Idade Media gravouse solemnemente un texto aos pés dun antigo castelo.

REIS BISPOS PRESBÍTEROS TODOS
POR PODERES RECIBIDOS DE DEUS
EXCOMULGARON AQUÍ ESE CASTELO

Chegamos aló enriba e vimos a desfeita.

Un ignorante -quero pensar que máis que maldade, é ignorancia (o cal é igual de grave)- pintara con laranxa fosforito a inscrición. Por suposto, ao seu xeito, identificando algunhas das letras e ignorando outras. Con rabia e desesperación recoñecimos a inscrición. A miopía do ignorante agresor ao non recoñecer algunhas das letras evidenciaba un dos problemas graves de preservación deste valioso texto: a inscrición fica na base do castelo, pero na zona máis practicable para poder chegar ata a cúspide. As pisadas dos excursionistas están a danar gravemente os caracteres ubicados na zona esquerda da inscrición.

Que significaba? É unha boa pregunta. Ata agora, dérase por válida a interpretación que, no seu tempo, dera un entusiasta local dos anos 60, Barreiro Barral, quen defendía que esta excomuñón fora proclamada polo bispo Xelmírez contra o conde Rodrigo de Traba por secuestrar ao Arcediano de Trastamara. Toda a historia cheira rara e, ademáis, sinxelamente, non é como a conta Barreiro Barral, se un le detidamente na Historia Compostelana.

En primeiro lugar, o presbítero non foi secuestrado polo conde, senón polos seus vasalos, “estimulados por instigación do demo”. Tratábase de xentes residentes no dominio territorial de tres castelos: San Xurxo, Traba e Ferreira. Dous deles están hoxendía identificados, pero non o terceiro, Ferreira, como tal. Todo parece indicar que son as terras litorais da Costa da Morte, aló onde os Traba tiñan os seus dominios inmemoriais. Penafiel non se cita expresamente como tal. Pode que o seu nome no século XI fose Ferreira, ou non: segundo Falque e outros anotadores da Compostelana anteriores, como Campelo, Ferreira “podería” ser Santa María de Ferreira, en Coristanco; alí está documentado un sitio arqueolóxico no corazón da aldea cabo da igrexa parroquial e algún documento de Afonso VII parece indicar que preto de Traba estaba este castelo de Ferreira. Tampouco está claro de todo: cabo do castelo de Penafiel pasa un río chamado, curiosamente, Sancheferro. Non será o primeiro castelo mencionado nesta crónica medieval que chega aos nosos días con outro nome.

Ao parecer, segundo a Historia Compostelana, o arcediano “predicaba con austeridade a verdade ao clero e o pobo de aquelas terras, que eran uns ignorantes e case non tiñan disciplina”. Nunha tradución doutra das copias da Historia Compostelana engádese outro insulto: “medio salvaxes”. Parece ser que algo da santa prédica alterou considerablemente aos veciños destas terras costeiras, e déronlle unha boa malleira ademáis de secuestralo. Na Compostelana non queda moi claro cal é o papel do conde en todo este follón. Tras saber do secuestro e maltrato ao arcediano, o arcebispo Xelmírez reuniuse cos seus coengos e mandou poñer todos os crucifixos da catedral en terra: a cousa era seria, incluso, simbolicamente, demasiado seria. Decretou a excomuñón a esas terras (e de aí encaixa que non é a excomuñón a unha persoa, senón a un lugar), pero segundo o texto da Compostelana, non se debeu executar formalmente: o conde Rodrigo de Traba ceibou ao crego e acudiu rapidamente a Compostela para evitar a formalización da excomuñón; en Santiago xurou e perxurou que el non tivera nada que ver e prometeu entregar aos vasalos e cabaleiros que participaran naquela conspiración. Así conseguiu zafar do grave problema.

O texto todo el é intrigante. Aquí hai unha parte relevante da historia, a dos motivos dos vasalos “ignorantes”, que non se conta, pero que provoca unha reacción moi, moi seria por parte de Xelmírez. Sería tan grave? Que lles cabreou exactamente aos veciños da actitude do novo Arcediano de Traba? Por que se alude a que eran “ignorantes” e “medio salvaxes”?

Pode que Xelmírez -hábil político- magnificara o conflito. Se cadra estaba escenificando a súa confrontación cos Traba, froito da cal convencera ao Rei de que lle entregara a Compostela o castelo de San Xurxo. Ou pode que a excomuñón das terras enteiras, dos castelos, dos vasalos e dos cabaleiros, obedeceran, máis ben, a que o Arcediano tentara “transformar” algo na área, “cambiar algo”. Non sabemos que. Pero cando un labrego se move contra un crego, ou contra calquera poder, é por un motivo serio. Todo isto sitúanos en interrogantes por todas partes. Por que raio está esta excomuñón aquí? San Xurxo era de aquela de titularidade real, pero encomendado aos Traba. O problema é que San Xurxo está da outra banda do monte. Nin se ve desde Penafiel. Esta inscrición non vai dirixida a San Xurxo. Fala de Ipsum Castellum.

Ipsum Castellum. Ese castelo de aí arriba. Pendurada dos ventos e dos enormes céos, na base do castelo, hai un detalle máis. A estrutura de Penafiel como fortaleza é claramente altomedieval; os traballos de asentamento de muros nas pedras, a existencia de plataformas, as escadas labradas na rocha, son todos regulares. Só hai un elemento formal un pouco descontextualizado. Na laxe na que está labrada a inscrición, hai uns escalóns claramente diferenciados dos que atopas no resto do castelo (estreitos, ou directamente oquedades na rocha). Esta sorte de grades non son regulares, senón máis onduladas, feitas cunha técnica diferente ás outras, case máis de abrasión que de percusión. Esténdense suavemente ao longo de toda a laxe, uns catro metros de longo máis ou menos. Barreiro Barral quixo situar en Penafiel as Aras Sestianas, altares dedicados a Augusto, sobre antigos santuarios indíxenas que foron tumbados para marcar a dominación romana. Nada hai en Penafiel, arqueoloxicamente falando, que faga pensar nunha edificación romana. Pero eses peldaños longos e estirados, diferentes, son estraños. Tanto como esta inscrición.

¿Narra a inscrición este episodio ou refírese a outro, que descoñecemos?

Estou mareado coa vertixe do lugar. Móvome como podo pola curota do castelo. A xente de Pindo sinálame, ao fondo, unha pía máis ancha, case flotando no aire. É unha cama de fertilidade mantida na tradición popular e da que xa fala Sarmiento no XVIII.

-Como para non quedar embarazados, despois deste susto! -di Xosé- ao que as alturas do castelo fanlle vacilar a cabeza como a min. A sensación é de que flotas nun chan a piques de derrubarse.

A fermosura, ás veces, é perigosa.

Espreitando o Océano desde San Xurxo

Aínda que nunca tratei do castelo de San Xurxo no blog, dentro da serie Repúblicas de Homes Libres, os asistentes ás conferencias que imparto sobre ela por todo o país coñecen ben estas ruínas ubicadas ao sur do Pindo. O castelo de San Xurxo, ubicado nunha das abas do monte, ao carón dunha importante portela que conectaba as viliñas de Pindo, Quilmas e Ézaro con Carnota, é un dos lugares máis especiais do Monte Pindo. Chamado tamén polos veciños coma o Pedrullo, non hai mellor descrición para el. Grandes masas de pedras deborcadas pola área amosan a antiga fortaleza: non está no mellor estado do mundo, pero atópase moito mellor que o 90% dos castelos galegos fundados no século X. Un auténtico fósil arqueolóxico da nosa Alta Idade Media. Fundouna Sisnando II, canda o castelo veciño de Canetum (o actual Bico do Santo) en Carnota e a Lanzada co obxectivo de protexer a Terra de Santiago no momento máis crítico dos ataques normandos.

A última vez que fun ata o Castelo de San Xurxo subín co amigo Pablo Escandón. Profesor de Quito (Ecuador), Pablo díxome un día:

-Quero coñecer cousas dos celtas e os vikingos.

Fíxome moita graza, porque vin devoltos desde América os nosos intereses viaxeiros. Pablo sentíase tan curioso polas antigas culturas europeas coma nós, cando imos a América, con ver cousas de incas, aztecas e maias. Pasamos por Baroña, chegamos a San Xurxo, logo da dura subida a pé desde o Pindo (máis dura despois dun xantar celta en Caldebarcos), e ascendimos con precaución polos enormes derrubos da muralla principal. Desde aló, Fisterra e todo o arco do mar descansaba diante nosa. Busquei o xemelgo castelo de Canetum, e abraioume descubrir que desde o Castelo non había visibilidade desa área de Carnota. Errei sobre as murallas, gabeei entre os penedos, ascendendo xa fóra do que parecía o perímetro principal da fortificación. Chegado un momento, mirei e vin ao lonxe o Bico do Santo.

Aos meus pés había as ruínas dunha construción. Por suposto que tiñan visibilidade.

O bispo compostelán Sisnando, un tipo con moi mala uva, colocou un santo guerreiro como protector deste lugar: San Xurxo. Cando Sisnando morreu na batalla de Fornelos, asaeteado polos vikingos, quen ficaría con este castelo? Non moito tempo despois, na época de Xelmírez, era o Rei quen era titular nominal deste castelo, e llo entregara á antiga familia dos Traba. San Xurxo, ese castelo fundado (eu sempre dubido das fundacións, moitas veces son ‘refundacións’) para a loita contra os normandos, mantiña o control sobre un enorme territorio á redonda. Era unha sorte de capital xurisdiccional. Desde cando?

No castelo advírtense dúas fases construtivas. Unha primeira terraza por baixo da muralla parece falarnos dun asentamento orixinal, non sabemos de que época. Teño visto este tipo de fórmulas en castros da primeira Idade do Ferro, ou se cadra o primeiro castelo de Sisnando era de madeira. Se cadra Sisnando só fortaleceu algo que xa existía previamente. A documentación do século XIII alude a un proceso de reforma da fortificación: posiblemente cara a morfoloxía actual. Se isto é así, temos aí un material documental de primeira orde contrastable coas evidencias arqueolóxicas que permitiría comprender a evolución das fortificacións entre o século X e o pleno feudalismo.

San Xurxo, o lugar onde os ventos literalmente arrastrábannos no alto da muralla, é unha fortificación prodixiosa e máxica. Ubicado nun auténtico deserto, nel falta todo por descubrir e merece unha escavación arqueolóxica. Pablo ollaba sorprendido o lugar: a historia revelábase voluptuosa aos nosos pés, as lendas do lugar -que vos contarei mañá ou pasado- abraiábano, no mar que se movía por baixo nosa, era posible -só cunha mínima imaxinación- ver a escadra danesa fondeada na illa dos Mouchos.

O día seguinte era 25 de xullo. O primeiro que fixo Pablo en Compostela, ese día, foi mercar unha bandeira galega que viaxou con el ata Ecuador. Esa é a nosa Historia.

O Pindo, un complexo montañoso. Dous castelos. Por que aló? Nas miñas conferencias sempre defendín a ocupación episcopal da área do Pindo e Carnota desde un punto de vista de estratexia militar disuasoria. O castelo de San Xurxo controlaba, igual que o da Lanzada ou o de Canedo, áreas remotas; sabemos que os vikingos, polo seu comportamento nas incursións en Escocia, Irlanda ou Gales, preferían ocupar illas para establecer campamentos provisionais ou máis permanentes, ou amortizar fortificacións anteriores (como castros). Xa que logo, terédesme escoitado os que fostes a algunha, os castelos parecían exercer unha finalidade coxuntural de bloqueo e de control dos accesos á costa.

Pero e se houbese algo máis e houbera que cambiar esa afirmación? E se houbese, digamos, un terceiro castelo no Pindo? Algo que supera e complica todo o anteriormente expresado? Algo que ata agora non conseguiamos comprender?

Mañá ou pasado teredes a resposta. E os que xa sabedes algo, facédeme o favor de calar ata que se publique, non me fagades spoilers. :-)

Addenda: Adxunto unha compilación das mencións no Castelo de San Xurxo na Historia Compostelana, nunha tradución difícil de atopar dos anos 50, pero moi interesante. (descargar PDF)

6 Comments

  1. david
    8 / Setembro/ 2011

    unha cousiña de nada: teño escoitado o nome O Molete como nome habitual “baixabamos pola beira do Molete…” p.e., para referirse ao Peñafiel, por esa forma que fan as pedras coma un currucho de pan

    que triste, que miñaxoia paspán, o das pintadas, coma esa manía de facer torres de pedriñas, que segundo onde ten un xeito, mesmo certa beleza (penso nun tramo do Camiño de Santiago á tardiña con Castela a Vella ao fondo), pero aí na Casa da Xoana ou en Baroña, boh…

    moitas veces pensei nunha peli destas de “vídeo-creación”: saír de Aguiño, ou de Carril, que máis ten?, e ir ata Vigo pola estrada da costa filmando un único plano secuencia: como podemos soportar tanta fealdade?; tanta desorde; tanta impunidade

    grazas de novo

  2. 8 / Setembro/ 2011

    Boísimo iso de Molete, porque o recinto do castelo ten exactamente ese xeito!

    O do Pindo coas pintadas é gravísimo. Están estendidas por toda a aba superior do monte, e funcionan como un costume ‘simpático’ (no sentido de por imitación, non no de divertido). Unha xestión básica do monte debera impedir iso con sinaléticas e sancións, e nun par de anos problema solucionado. Pero para iso, o Pindo debe avanzar na súa consideración legal…

  3. Elixio Vieites
    9 / Setembro/ 2011

    O outro día na Moa deducín que alguén levara cicel e martelo e gravara no pico da Moa algo así como “PEPE DO CURRO 1971”. Dentro de 1000 anos quen verá os investigadores mirar partidas de nacimento para saber quen era ese cheiñas. O das pintadas é infumable. So falta que alguén publicite o menú do día dun restaurante.

  4. CeNToLiNHo
    9 / Setembro/ 2011

    cando era un rapaz de 14-15 anos e eran as miñas primeiras veces que subia á Moa, tamén me facía graza o de gravar o nome cun cincel. Por sorte nunca o fixen. Deixei de ir durante un par de anos e cando voltei xa con 20 anos levei unha enorme decepción ao ver a Moa plagada de pintadas, convertera-se nunha moda.
    Agardo que a xente pouco a pouco vaia tomando conciéncia.

  5. karl
    5 / Maio/ 2013

    Non entendo moi ben. De onde tiraban a agua os habitantes do Castelo? Comñian só cabras? subíanlles a comida cada dous por tres? Como función de vixilancia ten máis lóxica, pq debe verse bastante mar desde alí, pero tería que habelos tamén na zona de Muxía, senón invadíante por outro lado..

  6. 6 / Maio/ 2013

    Moitas preguntas!

    Dous dos castelos estaban ao carón das vías de comunicación -moi frecuentadas- que unían as aldeas ribeiráns do Pindo co interior e ademáis, co camiño que desde Corcubión levaba cara Compostela. Máis que invasións, tes que pensar en “ataques”, que é cousa distinta.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará