Repúblicas de Homes Libres: O misterio Moutillós

Last updated on 14 / Maio/ 2011

Hai un tempo falaba de que en Galicia comezabamos a ver un tipo de fortificación altomedieval moi común noutras partes de Europa: as motas. As motas son pequenos montículos de terra erguidos artificialmente que na súa zona superior contaban cunha pequena fortificación en madeira ou pedra. As motas eran instalacións militares moi coxunturais: erguíanse con rapidez (en poucos días, se a guarnición era grande) e, moitas veces, facíanse cando non había máis remedio, en zonas chas difíciles de defender. Na orografía galega, por exemplo, pensamos que son máis abundantes os “castelos” ubicados en penedías naturais de difícil acceso: como temos o país inzado de orografía accidentada e rochosa, a edificación destes castelos era máis sinxela e efectiva. Pero iso non quere dicir que non as houbera, como xa comprobamos nalgún post anterior. De feito, a toponimia estanos a desvelar por toda Galicia este tipo de castelos por todas partes, canda outras formas de fortificación tardorromanas e altomedievais da que vos falarei máis de vagar.

Pero claro. Tamén falabamos dun tipo de fortificación moi particular, característica do mundo normando: as motte&bailey. Os normandos, como sabedes, son os vikingos que se estableceron en Normandía no século X e foron quen de conquistar toda Inglaterra aos saxóns no século XI, trala épica batalla de Hastings. Os normandos levaron a Inglaterra estas primeiras fortificacións nos primeiros tempos da conquista, cando os señores aínda estaban asentando o seu poder sobre os condados saxóns, é dicir, eran case castelos de campaña que ás veces se transformaron tempo despois no modelo de castelo feudal que coñeceriamos posteriormente e outras ficaron abandonados.

En que consistían? Pois había unha mota, é dicir, un gran promontorio de terra, e a maiores, ao redor dunha parte do seu sector, unha muralla e un foxo que permitía crear un sector habitable, máis amplo, a unha altura menor. A bailey tamén estaba defendida, por suposto, pero a muralla tiña unha entidade menor, tanto visualmente como en traballos de remoción de terras, que a mota. Dito doutro xeito. Sería ao revés dun castro. Nun castro, as principais e máis grandes defensas están na entrada do recinto e logo dentro hai plataformas ou pequenos recintos con parapetos. Aquí, nas motte& bailey, é ao revés. Igual que nos castelos feudais, a praza máis forte, a mota, a antecesora da torre de homenaxe, estaba no interior. Aquí está un esquema de como sería a estrutura destas fortificacións:

E aquí está a realidade arqueolóxica actual de dúas clásicas, unha espectacular e outra máis ou menos como se atopar a maior parte delas hoxendía:

Pois ben, e se este peculiar modelo de fortificación normanda existira tamén en Galicia? E se estivera nun sitio moi…moi suxestivo?

Hoxe á mañá pasei polo Vicedo, pola fermosísima praia de San Román. Está chovendo espeso, pero achégome a un estremo da praia. Un cantil vai medrando conforme a praia avanza cara o norte, tralo esteiro do río. No alto do cantil, distingo o que estou a procurar. Inmediatamente, procuro na praia a outra indicación, os dous illotes penedentos que distinguín desde Google Maps. Aí están. Este é o lugar do que me falou Manolo Miranda.

Cando publicara o anterior post sobre as Motas medievais galegas, o incansable membro de Mariña Patrimonio Manuel Miranda comezou a rastrexar polas terras do norte de Lugo restos deste tipo de fortificacións. O proceso está en curso e xa están aparecendo cousas. Pero esta, esta chamoulle a atención, e a min tamén, cando me mandou as fotos. De feito, deume un calafrío. Moutillós, sobre a praia de San Román, aberta ao atlántico [localización].

Ubicado no medio do cantil, cuberta pola area, en Moutillós están os restos dunha gran fortificación estilo motte & bailey normanda, claramente diferenciada dos castros litorais que ateigan a costa da Mariña luguesa, e que percorrín antes de chegar ao Vicedo, para ver se formalmente había parecido estrutural con eles. Aínda que non é perceptible con facilidade para moitos ollos, agás na área do SE, está moi ben localizada a bailey, definida por unha muralla fortificada cun foxo, hoxe moi cuberto de area. No interior da bailey hai un recinto relativamente amplo. E pendurado do cantil, no estremo, cunha altura considerable sobre o mar e a praia, atópase a mota, un promontorio artificializado cunha plataforma chan na zona superior de carácter lixeiramente lonxitudinal a día de hoxe (non sei que perdurará da forma orixinal, xa que parte da plataforma está comida pola erosión mariña) e que andará sobre os vintecinco metros de ancho.

Aquí tedes a mota de Moutillós. Para vela en formato panorámico (e mellor), podedes premer aquí.

Pero a cousa non acaba aí. A Mota de Moutillós está nun espazo cheo dunha toponimia tradicional moi determinada. Imos vela sobre a foto satélite:

Se vedes, as dúas grandes illas penedentes e o estremo da praia forman un bo porto natural, así denominado na zona. Pero é que os dous penedos chámanse Os Castelos!. A mota ocupa unha posición privilexiada sobre a zona do porto, protexéndoo e limitando o seu acceso. Aquí podedes ver o Porto e os Castelos desde a Mota (recomendo tamén velo en grande e panorámico aquí):

O lugar é absolutamente espectacular. A praia de San Román, aberta ao norte, o cantil derrubándose sobre as augas e a area, o río. A mota está alí, sen especiais condicións de visibilidade cara o mar (está moi delimitada pola orografía que cerca a praia) e con escasa visión cara o pequeno val interior. Desde o punto de vista dun castelo altomedieval clásico, a mota ten pouca capacidade de control do territorio. Pero creo que quen fixo isto, sabía moi ben cal era a súa función estratéxica: controlar ese porto. Aquí podes ver unha panorámica e nela, a mota medieval de Moutillós é o monte que vedes na dereita da fotografía.

E ata aquí os feitos. Obviamente, serían precisos achados claros de ocupación altomedieval para certificar que isto é unha mota, unha fortificación desta época, e non un castro rarísimo e atípico, claro, pero iso vostedes xa o saben. Chegamos ata onde podemos: esforzarnos e comparar, viaxar para comparar e poder ler o territorio dun xeito novo. Permítanme soltar agora, despois dos feitos, a miña imaxinación. Porque neste lugar, sobre o mar, a paisaxe espectacular, a imaxinación é inevitable. Soñen comigo se queren, porque o lugar é propicio.

Hai máis motte&bailey normandas en Galicia? Isto é unha excepción ou é un tipo de fortificación máis estendida? E a pregunta do millón? Quen a fixo, de quen foi propiedade? Era galego ou…ou non era galego? Estamos ante un castelo baseado no control do territorio, no mellor estilo da aristocracia medieval, ou estamos ante, ante…unha avanzadilla?

Quero lembrar unha cuestión: está demostrado que os vikingos e normandos erguían estas fortificacións en cuestión de días (tres ou catro no caso de recintos pequenos). Eran espazos para unha ou dúas campañas. No caso da composición do chan deste lugar, sen pedra nai importante, a edificación desta mota tivo que ser moi doada para un grupo de 100 persoas, e sendo máis mesmo moitísimo máis rápida. O que vemos son remocións masivas de area e terra, pero non o traballo en pedra de moitos dos castros da área, que construían murallas para durar xeracións.

Non podo deixar de mirar ao Norte. Hai pouco falamos tamén das relacións entre Galicia e Normandía no século XI, dos estreitos vínculos entre o ducado normando e o rei García de Galicia. Cando García foi levado preso polo seu irmán, crebouse o contacto monárquico entre reino e ducado, pero se cadra os aristócratas que valeron a García durante o seu reinado e na revolta posterior contra Afonso de León continuaron mantendo relacións. De feito, o rei acusou ao noble Rodrigo Ovéquiz, señor destas terras do Norte, e a o bispo Diego Peláez de Compostela, -principais valedores no seu momento do rei Don García e da posterior revolta contra o rei Afonso VI- de estar en tratos cos normandos? Que tratos eran eses? Era unha acusación irreal, ou tiña base real? Terá algo que ver Moutillós con estes “tratos”?

O libro de area de Moutillós está aberto ás lecturas. O vento zoa aquí, e moito, remexendo a area, e como a area leva as historias e sotérraas no mar. Este mar que sabe moitas Historias que non nos conta. Pero quero agradecer a Manuel Miranda e á xente coma el que preste toda a atención do mundo a ler o mar, a terra e a area para facernos soñar a todos.

18 Comments

  1. 8 / Maio/ 2011

    A todo isto, para ensinarvos estes sitios tan molóns vexo moitísimos xacementos bastante máis aburridos dos que non vos falo pero que teñen tamén o seu espazo noutro tipo de publicacións de carácter máis académico. :-)

  2. 9 / Maio/ 2011

    Pois en Marín tiñamos unha Mouta, que era un penedo a metade do antigo areal que se extendía dende a desembocadura do Lameira ata o Cantodarea. Hoxe non hai areal, nin nada que se poida pescudar, porque todo isto está en pleno centro urbán. A saber se houbo vichincos (que decía o meu avó) tamén por aí.
    Agardo a que apareza algunha máis. Ésta debeu sobrevivir polos pelos, porque nalgunha foto mírase que aínda segue a haber “invasores” a facer tamén as súas construcións xunto a praia.

  3. 9 / Maio/ 2011

    Si, de feito esta salvouse de miragre. Pola rede din que foi moi afectada polos inicios da construción dun campo de fútbol, pero segundo o que preguntou por alí Manuel Miranda e o que vin eu, de principio esa afección non afectou directamente ao núcleo do xacemento (aínda que unha escavadora aínda hai pouco retirou area e terra da mota).

    As principais afeccións son dun clásico: o Ministerio de Medio Ambiente e os seus paseos marítimos. Entre iso e as fincas, o sector NW é o máis afectado. Pero aínda menos mal. Estando onde está podía ter sido moito peor.

  4. Paeiro
    9 / Maio/ 2011

    Pola descripción que fas da mota de Moutillos, lembrame moito a ermita da Lanzada no concello de Sanxenxo. Unha zoa moi concurrida históricamente cun xacemento castreso, factoria romana, torre medieval.

    Entraría este espazo na categoría de mota?

  5. 9 / Maio/ 2011

    Paeiro, a referencia á Lanzada está moi ben traída aquí. Non tanto pola mota como polo porto. A primeira vez que o vin en Google Maps o primeiro que pensei foi no sitio arqueolóxico da Lanzada. Aínda que non temos datos finais para ese xacemento arousán, é moi posible que a praia delimitada polo Campo da Lanzada e a que os maiores chamaban Illa de San Patricio (onde hai outro asentamento do que descoñecemos aídna todo) era o “porto” das numerosas embarcacións que debían confluír aí. Pois ben, parécese un mundo a este Porto de Moutillós, como se houbera un criterio similar.

    Agora ben, tamén hai diverxencias. Non sabemos que hai debaixo da capa de area que recubre Moutillós, aínda que non creo que exista unha secuencia cultural tan densa e prolongada como a da Lanzada. Non ten habido achados nese sentido que o sinalen e parece, polo que vin, que tampouco é un lugar especialmente relevante en termos simbólicos para a comunidade local como a Lanzada, aínda que isto último o digo sen manexar todos os datos. Consultei cun especialista sobre Moutillós, a ver se salta algo na documentación.

  6. Xián
    9 / Maio/ 2011

    Segundo o Estraviz seica é mais mouta que mota:

    Mouta:

    (7) Tômbolo de areia junto do mar em que já nasce erva.

    Mota:

    (1) Aterro à beira dos rios para resguardar os terrenos marginais das inundações.

    (2) Terra amontoada em volta do tronco da árvore para resguardar as raízes do calor.

  7. 9 / Maio/ 2011

    É unha boa cuestión, a denominación. O problema é que Estraviz non parece contemplar a mota como fortaleza medieval.

    O proxecto Toponimia de Galicia saca por agora 53 ‘motas’, 39 ‘moutas’, 21 ‘mouteiras’ e unhas cantas variantes máis. Por iso eu, polo de agora, tendo a denominalas ‘motas’. Tendo en conta que faltan aínda moitísimos concellos por introducir a microtoponimia, aínda non sabemos cal é a variante máis estendida, por exemplo.

  8. Tontxo
    10 / Maio/ 2011

    En Burela na zona dos Castros, hai dóus montículos que se chaman “Tetas de Vinculeira”. ¿Poden ser motas?

  9. 10 / Maio/ 2011

    Pois non o sei, pero o nome está ben cachondo. :-)

    Estiven por alí o sábado tamén. Non coñezo persoalmente estas Tetas, pero sospeito que pode ser a zona de entrada do Parapeto do Castro, na que hai o que parecen ser os dous torreóns térreos que se atopan á porta de moitos castros, aínda moi prominentes malia a intensa transformación de toda esa área. Ao mellor é iso ao que te refires.

    O que non che podo dicir é quen era a Vinculeira. :-)

  10. Pancho-Lapatianco
    10 / Maio/ 2011

    Haiche tamén unha praia da Mouta por Cambados, se non lembro mal. Moi distorsionado o entorno, como toda esa área, así que non sei se quedará algo, non caso de que houbera.
    Como sabes, coñezo ben esa zona Viveiro e O Vicedo, inda que a esta praia só fun un par de veces, e cando pasaba por diante de neno, camiño dende Cedeira a Celeiro o que máis me impresionaba, algo que teño grabado na memoria, era a cruz branca que por alí hai lembrando a algún mariñeiro afogado. O do topónimo de “castelo” referido ás penas na zona intermareal da praia é algo habitual por estes lares (non che sei por outras terras de Galicia). Lembremos xusto os sonados “castelos” da praia de Covas. Alí ainda hoxe é zona de “porto” onde amarran as chalanas (inda que moi poucas quedan), ou as suben á area.
    Por suposto o dos restos da posible mota da praia da San Román éche algo no que non me fixara para nada.
    Facendo un comentario parcialmente “off topic”, hai un videoxogo medievalizante de estratexia e batallas, o Medieval Wars, onde vas construindo edificios, e o primeiro paso para unha construir unha fortaleza é facer precisamente unha mota, tal como aparece na bibliografía arqueolóxica. Logo acabas en fortalezas con canóns, pero esa éche outra historia.

  11. oscar
    17 / Agosto/ 2011

    Me parece muy bien todo lo que se esta publicando pero los que metieron las palas fue costas para hacer el paseo maritimo si se le puede llamar asi ya que lo que hicieron fue hacer un muro de hormigon de medio metro y destragrar la playa si es verdad que esistio eso espero que lo cuideen y lo regeneren un poco gracias

  12. Martin R.
    22 / Setembro/ 2011

    Este post está xenial. Eu son moi amigo de botar a imaxinación a pacer…

    Si eu fora un lordomani, no século IX ou X, e viñese a Galicia, non podería resistir a tentación de baixar a Lugo e comer o pulpo- ou o polbo- no San Froilán… esto,,, si segues máis ou menos un posible camiño dende San Román ata Lugo, á metade máis ou menos vas pasar moi preto de Os Moutillós (43º 24′ 24.9″ N – 7º 43′ 35″ W). Pena estar eu tan lonxe en non poder ir botar unha ollada, pero a vista no Sigpac parece máis que suxerente.

  13. 26 / Outubro/ 2011

    Si, xa vin, pero puntualizo que, cando menos eu, non me referín en ningún momento á presenza de vikingos en Moutillós, como se di aí (en ningún momento me consultaron dese xornal ao respecto) senón de normandos, que é cousa ben distinta. Mentres os vikingos son uns piratas con angueiras de pillaxe dunhas cronoloxías IX-X, os normandos xa son un territorio feudal moi incardinado na Europa do momento, no século XI, e polo tanto, actúan doutro xeito e de acordo con outros intereses. Este tipo de motas teñen unha morfoloxía habitual nesa época e nesa área de Normandía/Bretaña, etc. Por iso este espazo é unha incógnita, porque non é doado presumir que tipo de intereses se poden xogar nel (aínda que as especulacións son suxestivas).

    En todo caso, sería precisa unha escavación ou unha localización fortuita de material para determinar se ese espazo é un xacemento medieval (que ten moita pinta), e logo ver se hai unha conexión co mundo normando. Por agora é só unha conxetura e hai que ser moi cautos con todo isto.

  14. Pancho-Lapatianco
    26 / Outubro/ 2011

    Xa vin as diferencias, xa. Recalcan ademáis o de ser o “único” asentamento “vikingo”. Habería que saber o qué realmente lle contaron a Iago Casal, redactor da nova, para chegar a estas interpretacións que escribe. Eso si, o titular quédalle ben chulo.

  15. 26 / Outubro/ 2011

    Si, pero desde logo o titular é totalmente inexacto. Non se pode afirmar iso nin de lonxe. Tanto por vikingos como por “único lugar de España”. Reitero que eu non falei con ese medio de comunicación para esta noticia en concreto nin con ese xornalista.

  16. Adrián Iglesias Gómez
    17 / Xullo/ 2016

    Buenas,

    ayer fui a la charlas TEDx en Santiago,, la verdad que no me di cuenta que eras tú hasta que empezaste a hablar de arqueología. Gracias, ya que tu fuiste unos de los primeros en hablar de este asentamiento vikingo en O Vicedo. Este mes empiezan las excavaciones en los Moutillos y en Septiembre las de la Coelleria. Además este 30 de Julio se celebra allí ” a primeira romaxe vikinga de O Vicedo”. Esperamos tu visitta. Gracias de nuevo.

    un saludo.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará