Repúblicas de Homes Libres: as Fortalezas Invisibles dos labregos

Last updated on 23 / Decembro/ 2010


O pobo de Rohan escapa cara o seu refuxio nas montañas. Fotograma de O señor dos Aneis: As dúas torres

Lembra que podes ler esta entrada coa banda sonora das Repúblicas de Homes Libres en Spotify

Aínda que me falta moito traballo, seguín a miña herdanza de labregos e mariñeiros das costas do Barbanza e Muros, das costas de Carreira á illa de Sálvora, do alfoz de Muros ás dornas de Palmeira. Se cadra, doce ou vinte xeracións antes, pola noite, tras dar o aviso da chegada dunha escadra, os meus marcharon canda outros ao monte, levando con eles os porcos, os meniños envoltos en panos, as galiñas en cestas, os vellos sobre os burros; se cadra agardaron baixo as estrelas, quizais, abandonados á súa sorte polo exército por un Rei que estaba noutras batallas; os penedos gorecéronos no seu refuxio, como fixeran durante xeracións.

Algúns dos lugares que estamos a percorrer estes meses -teño tantas cousas que contar, e tantas para poñer en orde- son distintos na súa natureza ás varias tipoloxías de castelos que estamos xa a recoñecer, despois de certo traballo. Son, máis ben, labirintos pétreos nos que localizas nos puntos máis febles marcas de postes de madeira e defensas moi coxunturais. As súas dimensións, ademáis, son ás veces moi superiores aos castelos que estamos identificando como protofeudais (que adoitan ter diámetros de 10-15 metros), carecen da tecnoloxía defensiva destes (murallas, torreóns). Estou certo que algúns destes labirintos de pedra, no alto do montes, puideron ser un refuxio ancestral para as xentes das comarcas arrasadas pola piratería, empregados durante séculos como poboados circunstancias, escondites e espazos de resistencia, niños de vida: espazos máis grandes, nos que podería caber unha comunidade relativamente grande. O paralelismo co Sagrario concebido por J.R.R. Tolkien coma o último refuxio dos Rohirrim (o DunHarrow en inglés) é evidente, para quen queira visualizar a súa función. A pedra, o caprichoso granito dos cordais, era a auténtica fortaleza. Unha Fortaleza Invisible, como sempre foron as fortalezas campesiñas.

Pero a penas carecemos das voces que nos aclaren a historia destes refuxios ancestrais dos pobos da costa galega. A arqueoloxía aínda non ten explicado unha misteriosa referencia que figura na Historia Compostelana, escrita para maior gloria e laudatio do arcebispo Xelmírez no século XII. A Crónica é un dos mellores textos históricos do seu tempo en Europa, escrita nun latín moi culto. A nós interésanos aquí un valioso texto: o epígrafe CIII, onde se conta como o Arcebispo reclutou a armadores e patróns de Xénova e Pisa, as potencias marítimas do seu tempo, para construír a armada da Terra de Santiago. Intercalados, hai varios detalles interesantes. Eis unha versión traducida por Emma Falque Rey [ver completa]:

Quero que vos fixedes nesta última frase. Os labregos da costa galega eran seminómades, segundo a Historia Compostelana, seminómades forzosos. Fuxían da costa no periodo de maior risco de ataques piratas pero, mesmo nalgúns casos, “agachábanse en covas con toda a súa familia”. A primeira vez que lin este texto deume un volco no corazón. Alí estaban todas as tradicións do Barbanza, terra na que se conservan moi vivas as lendas das orixes das vilas mariñeiras, nas que se transmiten os conflitos de poder e económicos entre labregos e pescadores. Nestas lendas, todas as vilas da zona naceran noutro lugar: fundadas en parroquias rurais, terra adentro, aos pés da serra do Barbanza. Así sempre nolo contaron os vellos e así o parecen confirmar os feitos, como a traxicómica historia dos Ronzadores, en Palmeira, os pescadores borrachos que ronzan nunha noite de borracheira a igrexa de San Pedro, no interior da parroquia, para levala á súa ubicación actual, sobre o mar, pero o vento xógalles unha mala pasada. Na Pobra do Caramiñal localizáronse dous cemiterios perdidos no bosque, xusto no límite entre as terras de cultivo e a montaña. As tumbas dos dous están mesturadas, agora mesmo, nas follas de outono. A Pedra do Mouro en Vilas, co seu sepulcro antropomorfo entre loureiros. Lembrei a unha labradora de Gonderande, na Pobra, que sinalaba para os piñeirais do borde da serra. “Aló en Vilas estaba o Concello”, dicíame. A documentación é algo imprecisa nalgunhas destas cuestións, pero a memoria oral está aí, e esta fascinante conexión cos códices medievais. Na Historia Compostelana de Xelmírez estaban contando a historia da nosa xente.

Pero unha palabra chamoume a atención. En covas? Resultábame algo paradóxico. As nosas serras graníticas non permiten a existencia de covas con espazo abondo para habitar unha familia, pero sen embargo na microtoponimia das serras marítimas galegas hai moita referencia ás “Covas”. Acudín ao texto orixinal en latín. A palabra orixinal pola que Falque traduciu cova era spelunca. Que quería dicir? Comecei a investigar, e decidín acudir a un especialista: Xosé Antonio López Silva, tradutor galego do cronista galaicorromano Idacio -ao que xa temos aludido nestas Repúblicas de Homes Libres- e experto en filoloxía clásica. ¿Ten spelunca algún matiz? Sospeitaba que si. Vía Facebook, Xosé Antonio aclaroume as dúbidas:

Malia que spelunca, e algún sustantivo da súa familia léxica, significan “cova”, en realidade vai acollendo co paso do tempo outros matices, entre os que destaca a súa igualación a “antrum”, pasando a significar “oquedade”, non só aludindo ao sentido natural, senón tamén artificial -boa proba diso é o glosario de Saxo Grammaticus-. Daí tamén os usos sinonímicos con “sepulcro”, que son relativamente frecuentes en textos tardíos. Pódeche ser de axuda para comprobar isto acudir -inevitablemente- ao Du Cange. De feito, coido que en vez de “covas”, conviría traducilo por unha palabra máis ampla, do tipo “recunchos”, “oquedades” ou algo similar, como ben se ve, ademais, na microtoponimia, coas alusións do tipo “covelo”, “cova”.

A nosa paisaxe comezaba a cobrar novo sentido con estes seminómades que se refuxiaban en speluncas. Pero faltábannos eles por falar, os protagonistas que habitataban neses refuxios. Faltaban?

Como un miragre conservouse un misterioso poema, nas marxes dun foro, no mosteiro de Celanova, que nos detalla o comportamento da poboación no contexto dun ataque procedente do mar. O relato lévanos, posiblemente, aos ataques berberiscos do XVI e XVII na costa galega. Tradicionalmente, pensouse que está relatando o ataque berberisco a Cangas de 1617, pero eu manteño as miñas reservas, por varios motivos. O nome da vila non figura no orixinal e a asignación deste poema a este feito histórico específico baséase nunha suposición que fixo de a cabalo entre o XIX e o XX o xornalista e historiador Bernardo Barreiro e, ademáis, hai varios elementos a maiores que non me cadran.

O poema, desde o punto de vista literario e histórico, é un misterio, sobre o que hai teorías de todo tipo: unha elaboración culta, e non popular, ou unha redacción en dous tempos… Ten a bravura dunha voz que nos chega dun mundo dunha lírica moi antiga, quen sabe se foi unha canción! De pequeno tíñame fascinado. Aquí vai a primeira estrofa, e aquí podes lelo completo.

Polo camiño ehí ven un home
aínda vén lonxe, lonxe, lonxe..
Eu non sei si anda ou si corre,
porque ven lonxe, lonxe, lonxe.
Quen fora galgo,
quen fora páxaro,
quen fora vento!.

O poema vai relatando os feitos. Vou entresacar os versos máis narrativos.

Viñeron os mouros arrenegados / Entre penedos i entre touzas /alá lonxe, lonxe, lonxe / Levamos o Cristo coutras cousas / I os mouros arrenegados / foron detrás lonxe, lonxe, / i aqueles penedos arrodeados / (era moi lonxe, lonxe, lonxe) / Probes de nós! todos berraban / válenos, Cristo! apelidaban / Xa dos penedos na Buratiña / alá moi lonxe, lonxe, lonxe /víanse as caras de tal xentiña. / Cristo! Cristo! todos a unha / dixemos lonxe, lonxe, lonxe / i esmagada aquela xentiña / quedou alá lonxe lonxe lonxe.

Nestes versos hai varias cousas que me chamaron a atención: en primeiro lugar, a inmediata relación entre o que se conta neste poema e a Historia Compostelana de Xelmírez. A paisaxe, “penedos i entre touzas”, é a das serras galegas. A expedición é colectiva, como o poema. Pero eles parecen ter claro onde é que se refuxian: nun espazo moi alto no que ven chegar aos inimigos. Na expedición de fuxida tamén se incorpora un elemento de protección sobrenatural, o Cristo, que exerce un miragre. E tamén aluden a un topónimo moi concreto: a Buratiña. ¿Saben que quere dicir a Buratiña? Pois a nosa vella spelunca de Xelmírez, practicamente é o mesmo. Eis no Diccionario de Eladio Rodríguez González (ver acepción), fonte fundamental para esta serie de posts.

Como dicía, algúns espazos nos montes que nos estamos a atopar parecen ser os testemuños empregados por estes habitantes seminómades da nosa Alta Idade Media. Refuxios colectivos, pensados para sobrevivir durante tres ou catro meses, nos que se cadra as penedías valían de parede para estruturas de madeira. Os labregos seminómadas vivindo en casas que eran a medias construción humana, media un labirinto pétreo natural. Nas penedas máis grandes, algúns homes escrutaban o horizonte e, ás veces, tallaban na rocha chanzos para apoiarse. Ás agachadas polos camiños serráns, os homes baixaban aos bosques do val, ou mantiñan un gando pastando noutros acochos da serra. Todo estaba construído para non ser visto, para non amosar poder, para desaparecer, para ser invisible. Non deixa de ser paradóxico: os nobres despois construirían creando muros e torres que externalizaban o seu poder. Nestes Castelos Invisibles tratábase de non ser visto.

Esa non é unha historia aristocrática: non aparece nos libros de Historia, que só se guían para esta época en Galicia por algúns documentos notariais dos equivalentes medievais de Amancio Ortega, Juan Carlos de Borbón ou Manuel Jove. Nin se escava nin se investiga. Pero no alto dos nosos montes sobreviven as aldeas invisibles dos nosos avós. E nós estamos atopando o que cremos que poden ser algúns dos seus refuxios coxunturais durante xeracións. Unha historia fermosísima chea de espazos misteriosos.

Lugares tan intrigantes coma este que vedes na foto. Apareceu nunha penedenta ladeira dun asentamento. Xa fóra del, cautelosamente agochados, fóra de camiños e das zonas visibles, con acceso case imposible, aparecen estes estraños refuxios; a pesar da súa fraxilidade, na súa construción hai certo traballo: sólidas pedras para pechar con muretes a cova, rebaixes interiores e unha gran coviña gravada no teito. Poderían corresponder a estas fortalezas invisibles dos nosos avós e ás speluncae que alude a Historia Compostelana de Xelmírez; como non hai investigación arqueolóxica, polo momento é imposible determinar a cronoloxía deste lugar. Permítanme que, debido á fraxilidade do chan destes “refuxios”, non indique a súa ubicación, en espera dunha intervención científica no espazo.

Normandos e musulmáns chegarían en Galicia a algunhas ribeiras baleiras e desertas. Se cadra sexa ese o motivo de que teñamos constancia documental de varias incursións vikingas ao interior do Reino. Imaxínomos nas praias, cabo dos drakkar. Ollarían o alto dos montes procurando onde se agachaban os pobos que deixaron queimadas as súas aldeas no val. Cuspirían. Quen querería aventurarse por eses cavorcos, lonxe dos barcos?

40 Comments

  1. 19 / Decembro/ 2010

    Topónimo Espenuca, ben perto de Betanzos, subindo cara á montaña desde as Mariñas (pendientes visíbeis no Google Earth). Perto da aldea, camiñando cara o outeiro homónimo máis próximo hai un campanario sen igrexa e un altar (Panoramio).

    http://maps.google.es/maps?f=q&source=s_q&hl=gl&geocode=&q=espenuca&sll=40.396764,-3.713379&sspn=16.316542,33.815918&ie=UTF8&hq=&hnear=Espenuca,+Coir%C3%B3s,+A+Coru%C3%B1a,+Galicia&ll=43.269331,-8.182068&spn=0.060997,0.132093&t=h&z=14&iwloc=A

  2. Gustavo A. Garrido
    19 / Decembro/ 2010

    Excelente.

  3. erre
    19 / Decembro/ 2010

    Excelente artigo.

    Sobre Hidacio de Chaves e o seu tempo ten un par de libros ben interesantes César Candelas, “O Cronicón de Hidacio” e “O Mundo de Hidacio”. Ben agradables de ler, sobre todo o segundo.

    E unha curiosidade/casualidade: pola zona de Valdeón, nos Picos de Europa, falábanos un día un pastor de que polas “covas” do monte era onde se agochaban Pelayo e os seus (“ya tenían que tener miedo para llegar aquí arriba”, dicía o home).

    Firma un fan da Historia Compostelana. ;-)

  4. X. Fraga
    19 / Decembro/ 2010

    N’A Espenuca a igrexa está uns metros ladeira abaixo de onde se atopa o campanario. Antes de que os eucaliptos medraran, era un miradoiro sobre a ría de Betanzos, e imaxino que antes tería algún tipo de función defensiva i/ou máxica. De feito, segundo a tradición popular disque viñan as bruxas da Terra Chá para aprender a voar, xa que na chaira non había alturas dabondo. E, efectivamente, hai tamén esas oquedades das que se fala.
    Saúdos!

  5. X. Fraga
    19 / Decembro/ 2010

    P.S. Á igrexa, por certo, fixéronlle un cemiterio ben feo: unha forma máis de estragar a paisaxe, que, por desgraza, é máis común do que quixeramos.

  6. 19 / Decembro/ 2010

    Si, si, espenuca ven sen dúbida desde spelunca. Grandísima a historia das bruxas chairegas en prácticas, e supoño que tamén en exame final. Imaxino que o avaliador viría da Coruña, coma nos coches convencionais. :-)

  7. 19 / Decembro/ 2010

    Por certo, no caso destes refuxios que vedes na foto, hai que descartar a hipótese pastoril. E polo que sabemos, non son produto tampouco dos fuxidos na Guerra Civil.

  8. Andrés López
    19 / Decembro/ 2010

    Pois agora que o di: a maioría dos “Cubelos” son en altos… Cubelo en Boiro e Cubelo en Carnota, que son os que coñezo. E polo visto, en portugués, cubelo, busque vostede mesmo: http://pt.wikipedia.org/wiki/Cubelo
    Se esa toponimia non vén de cova, covelo, cubelo… pois estou errado!

    E tamén me vén ao maxín un sitio que tamén está en alto, en Mondoñedo, chamado Couboeira (a cova das vacas). Que demo facían alí as vacas nunha cova?
    Señor Gago: xa tarda en armar un novelón, que ten vostede moito máis material que algún que anda a vender por aí fume con nome de novela histórica. Aquí un comprador, sáquea no formato que a saque! ;-)

  9. 19 / Decembro/ 2010

    Andamos nalgo moi chulo, Andrés, pero traballo demasiadas horas ao día noutras cousas e sempre teño que andar a destempo e mal durmido con todo isto…Pero van saír varias cousas, xa llo avanzo. :-)

  10. Luisinho
    20 / Decembro/ 2010

    “Por certo, no caso destes refuxios que vedes na foto, hai que descartar a hipótese pastoril. E polo que sabemos, non son produto tampouco dos fuxidos na Guerra Civil.”

    Supoño que descartamos a orixe e non o uso. Lémbrome de hai algún tempo que respostaras un tweet sobre o Xalo falando de tella en superficie, e dicindo que podería ser un Castelo, e os ocos/refuxios do Xalo foron usados despois como casas/covas (até “no tempo no que fixeron a via do tren a Cerceda”) e tamén por fuxidos da Guerra Civil (penso en “As Rulas de Bakunin”).

    De feito (cousa rara) puxeron un panel informativo onde recollen as lendas que contan sobre os diferentes penedos.

    Graciñas pola serie toda, está cada vez máis interesante!

  11. Antón Porto
    20 / Decembro/ 2010

    “Cova”, “covo”, etc., no territorio sempre se refiren a un espazo dalgunha maneira “cóncavo”. Na miña zona, costeira e de pedra xistosa, as covas son minúsculas praias nos acantilados, pequenas “calas”.
    Pero “covo” e “cova” tamén poden funcionar como adxectivos: nesta mesma zona e moitas outras existen os topónimos Portocovo, Fontecova ou Vilacova frecuentemente escritos erroneamente con b, que describen plasticamente a situación do porto (no noso caso máis ben praia), da fonte ou da aldea.

  12. 20 / Decembro/ 2010

    Luisinho, creo que tanto orixe coma uso hai que descartalos por unha serie de motivos. Confío en que se poidan saber en non moito tempo. Seica hai algúns destes tamén polo Morrazo, pero aínda non me atrevín a meterme nesa zona, que debe ser telita para esta historia. Se alguén sabe algo, algún lugar con coviñas con muros coma esta da foto, por favor que comente e xa imos preparado a visita.

    Aínda nos queda bastante serie por diante, así que terás tempo de aburrirte. ;-)

  13. 20 / Decembro/ 2010

    Grazas polo apuntamento, Antón, moi interesante!

  14. 20 / Decembro/ 2010

    Manuel, coma sempre é un pracer ler un capítulo da República dos Homes Libres. Pero aínda non publicaches nada sobre o castelo de Cedofeita! Ai, co ansioso que estou por saber qué descubriches sobre este enclave. Supoño que é un duro traballo reunir a documentación, analizala, darlle un sentido, un conxunto e razoar adecuadamente cada parte. Pero podías dar un pequeno avance ;)

    E vexo polos comentarios que por aquí hai xente moi entendida nos temas que expoñes; eu coma afecionado á historia limítome a ler e escoitar. Pero encántame lervos a todos. Sodes o perfecto exemplo de colaboración 2.0.

    Veña, unha aperta e noraboa por cada entrada publicada!

    Saúdos

  15. carlos
    20 / Decembro/ 2010

    se avisaras antes….. o sabado pasamos pola Burata e mailo Burato…..cachis!

  16. alvarez
    20 / Decembro/ 2010

    Ainda que fala de tempos anteriores os que ti comentas, o historiador portugues Saraiva fala dos chamados séculos escuros (IV a IX) no que non hai, ou moi poucas, crónicas escritas e ate agora estaban consideradas oficialmente como unha época dificil e caseque despoboada, como unha época feliz no que na Galaecia caseque non existirían señores nen nobreza e no que a xente do comun viviría do seu e o seu.
    Ainda que o do feliz paréceme un tanto exaserado, se que concordo con él no seu argumento básico: A fisonomia hiperhumanizada e as condicions naturais da nosa terra dinos que foi habitada intensamente durante séculos, e se non hai escritos durante esa época é que non hai ou moi pouca nobreza e igrexia os que manter e temer, co cal, ¡mellor imposible!
    E que conste que a biografia do tal Saraiva dinos que foi ministro con Salazar.

  17. 20 / Decembro/ 2010

    Álvarez, a serie das Repúblicas abrangue desde o final do Imperio romano ata máis ou menos o ano 1000. Estamos tocando un lapso de tempo relativamente amplo, pero é xusto o lapso do que temos moi pouca idea segundo a historiografía.

    Eu si creo que había formas de poder, e por suposto que había poboación, pero non temos clara a súa evolución desde finais do Imperio Romano ata o mundo feudal que se comeza a conformar ao redor do século X. A cuestión é quen mandaba, como e sobre onde. Aí é onde sospeito que nalgún momento mesmo nos poderemos sorprender.

  18. 20 / Decembro/ 2010

    No Morrazo hai algunha destas cousas, que eu hai ben pouco que mirei unha.
    Quizais nestas épocas inseguras, nas que os habitantes da costa vivían co terror de mirar velas estrañas na tona do mar, tiveron fundamento todas esas lendas que falan de minas e túneis que levan dende a praia ao alto dos montes. E lembro o Castelo de Ardán, e a súa mina ata a praia de Lapamán.
    Cando veñas polo Morrazo, iremos botar un ollo a algunhas cousiñas.

  19. Roberto
    21 / Decembro/ 2010

    Parabéns polo artigo. Moi interesante indagar na historia real e coñecer como viviron de verdade os nosos antepasados, sen centrarnos tanto nas sagas de reis e nobres.

    Ogallá houbese máis investigación arqueolóxica que investigasen sobre o terreo todas estas cuestións, e aprenderamos un pouco máis sobre o noso pasado.

  20. Cossue
    21 / Decembro/ 2010

    Que interesante, concho! No CODOLGA atópase un notábel uso do termo “spelunca”. É nun documento santiagués datado en 1029, probabelmente unha falsificación do século XI ou XII segundo o editor Manuel Lucas Álvarez (“El Monasterio de San Martiño Pinario…”, Ediciós do Castro, 2003. px. 171-172), o que coido non só non afecta ao argumento, senón que o reforza: sería un documento elaborado máis ou menos no mesmo lugar e no mesmo tempo que a Historia Compostellana; é referido ao Pico Sacro, e nel chama-se ao propio monte “spelunca”; narrase a fundación dun mosteiro no Monte, moi logo de que os discipulos de Santiago destruiran o dragón que habitaba nel (no refuxio/cova do monte?):
    “erat nanque in urbs Gallecie spelunca, quod ab antiquis uocitata erat Mons Illicinus (…) consecraverunt mons ipse et destruxerunt illo draco qui ibi prominebat (…) et ex tunc uocauerunt illum Montem Sacrum. Post hec, discurrente annis multis, degente et optinente patri et pontifici domni Sisnandi episcopi sedem apostolicam, et edificauit iuxta cacumen ipsius spelunce domus orationis in nomine sancti Sebastiani martirum (…)”.

  21. Miguel
    21 / Decembro/ 2010

    Eses desembarcos serían sempre razias violentas e desoladoras?, non pode estar a Crónica Compostelana facendo “lenda negra” dos “invasores” ao estilo daqueles frades irlandeses que encheron de cornos os cascos dos normandos? Por que temos que pensar que en outras épocas (cuando fuimos celtas, por ejemplo) todo era comercio atlántico marítimo pacífico, etc. ou meditérraneo fenicio estupendísimo e agora todo é lume e ferro, e os nosos paisanos botándose ao monte?
    Para “invasións” de galicia dende a costa, pola Ría de Arousa, recomendo ler as “Palabras de Opotón el viejo” de Avel.lí Artís Gener, se cadra non ten moito que ver co tema do post, pero non ten desperdicio.

  22. 21 / Decembro/ 2010

    Miguel, é que esa é unha das teses desta serie das Repúblicas de Homes Libres: creo que hoxe temos un relato simplificado e se cadra algo distorsionado dos ataques vikingos a Galicia: a maior parte das fontes que nos contan esta historia son eclesiásticas, así que imaxinade como verían os cregos a uns tipos pagáns que, por riba, estaban sumamente interesados no patrimonio da Igrexa…

    ¿Que acontece cando consultas fontes non eclesiásticas? Que comezan a aparecer cousas interesantes, nas que vikingos e galegos, de xeitos que aínda non comprendemos totalmente, ‘cooperan’ ou ‘interaccionan’. Recoméndoche ler estes dous posts:

    Acordo entre normandos e labregos para cargarse un noble:

    http://www.manuelgago.org/blog/index.php/2010/06/28/na-procura-dos-lordomani-ii-a-alianza-entre-labregos-e-viquingos/

    Alianza militar (ou contrato) cun noble rebelde galego que se levantara contra o Rei:

    http://www.manuelgago.org/blog/index.php/2010/07/04/na-procura-dos-lordomani-iii-viquingos-e-nobles/

    E dentro dun tempo aínda vou sorprendervos máis nesta liña da que vos estou falar. Pero con paciencia: curro de máis e a miña teima de tentar verificar en campo as referencias das fontes obrígame a dedicarlle moito tempo.

    En todo caso, ao que alude o poema de Cangas sexa posiblemente piratería “da de toda a vida”. No século XVII si que temos máis documentación (aínda que falta moitísimo por expurgar).

  23. Miguel
    21 / Decembro/ 2010

    OK, gracias

  24. esteban
    21 / Decembro/ 2010

    parabéns polo artigo,

    e pra min algo novo, nunca oira nada semellante e venme a mente Portocubelo, en Lira, preto de Muros. Lugares comos da foto hai varios na zona de Trece (Camariñas), como semi covas naturais agochadas entre os pinos, nun lugar no que se ve gran parte da costa,ainda que poden ser simples caprichos naturais. Tamén as cercanas vilas de Arou, Camelle e Santa Mariña, os “rubios”, (a inmensa maioria dos veciños foron,e seguen ser, louros e de ollos claros durante xeracións)onde a tradición oral da costa da morte sempre dixo que eran asentamentos vikingos, pode ter algo que ver? As tres vilas (salvo Arou quizais) están feitas en lugares practicamente agochados a beira do mar.

    Un saúdo e animo co bó traballo

    http://www.finisterrae.org/web/articulo.php?pcoa=143&idi=C

  25. Miguel Losada
    21 / Decembro/ 2010

    No contexto da guerra aberta entre Fernando I de castela e BermudoIII resulta que un vikingo, chamado Ulf o galego, en 1028 saquea Galicia. Xa o fixeran Gunderedo, durante dous anos, 968/971, Olaf en 1015 e outros antes ata que no 1111 aparecen na loita contra Urraca contra Alfonso.
    Xelmirez vénceos pero son liberados coa promesa portarse ben dagora en diante.

    Sempre pensei que era todo moi extraño: ¿ Cal foi o rol que xogaron os condes galegos que tan pronto eran masacrados como masacraban os lordomanos?
    Pode relamente unha formidable tropa desembarcada de 100 barcos vivir sobre o terreo durante dous anos percorrendo Galicia sen oposición para, de súpeto ser exterminada sen mais, como lle aconteceu a Gunderedo?
    De que falan realmente o cronicón Sampiro, o Iriense e outros, tendo en conta a vocación tratante dos vikingos e o contexto,quero dicir arnaxe, de persoaxes como o conde Gonzalo Sanchez, Xelmirez etc

    Saudos
    O Miguel Losada

  26. Miguel Losada
    21 / Decembro/ 2010

    Volvendo o tema das spelunca, no libro de Marfany Vilarassau, Pedro. Galicia incognita ed. Deputación Provincial de a Coruña 1995, falando da súa procura das aras sextianas pola costa, cando comenta a exploración da Torre da Moa por riba da praia de Traba refire os seus achádegos de cerámica, osos, cunchas… que son remitidos, segundo o autor, ó “seminario da cátedra de prehistoria da universidade de Compostela” e di que “Existe mucha cantidad de relleno y escombros, tanto en pias y escombreras como en algunas cuevas próximas, que esperan la labor de entusiastas investigadores”

    Alguén sabe algo destas covas ou do material cedido á Universidade de Compostela?

    Saudos
    O Miguel Losada

  27. 21 / Decembro/ 2010

    Miguel, que graza. Si, estiven na Torre da Moa hai moito tempo, cando aínda non pensaba nas Repúblicas de Homes Libres. Unha pinta de tardorromanada ou altomedievalada espectacular. Aquí está o post.

    http://www.manuelgago.org/blog/index.php/2006/07/23/tellas-e-loureiros-na-torre-da-moa-en-traba/

    Hai unha covecha xusto baixo o principal penedo cheo de cerámica. E tella a morrer. E unha plataforma arriba moi chula.

    Iso si, hai moito que mirar por aló, mesmo alén do castelo, entrando máis no deserto de penedos de Traba.

  28. Miguel Losada
    21 / Decembro/ 2010

    No contexto que andamos estou pensando que o libro de Marfany é ben curioso.Teñoo na man e nas fotos de todos eses penedos adevíñanse grandes posibilidades para a investigación que propós e que poidan, en parte, estar documentadas nas notas tomadas para facelo.

    A propia xénese do libro paréceme fascinante. Daría pra outro.

    Obra dun presidente de deputación cos libros sobre a atlántida de Kurt Hansen, ou Daniel Ruzo baixo do brazo e subido nunha moto de “monte” pola costa da morte, reclutando guias nativos que posan armados de fouces no alto dos penedos e fotos en BN, é macanudo.

    Saude
    O Miguel Losada

  29. 21 / Decembro/ 2010

    Creo que o mirei hai moito tempo, pero non me acordo ben. Un día téñoo que recuperar. Hai varios libros frikis deses nos 80 sobre a Costa da Morte. Estou lembrando un editado por Caixa Galicia ou por Renfe no que ao autor lle pincharon as rodas do coche nunha vila da Costa da Morte cando comezou a preguntar por aló pola “base secreta de submarinos nazi”. Grandísimo. Ou grandirmo, que lle é máis propio.

    Moito se perdeu ese rollito base submarina nazi tan de moda nos 80, todo un fito da nova mitoloxía popular da época.

  30. 21 / Decembro/ 2010

    Cossue, excelente achado. Sen dúbida a do Pico Sacro é a Spelunca das Speluncas. Ademáis, encaixa moi ben. Non é só unha cova, senón máis ben é unha Gorida. Ou sexa, unha spelunca.

  31. curioso
    23 / Decembro/ 2010

    É curioso pero poñendo Espenuca no dicionario de Eladio Rodriguez, a parte do significado de cova ou furada, fala do monte bicudo que hai en Coirós compárandoo co Aloia ou Santa Tegra pola veneración que o pobo tén deles.

  32. 23 / Decembro/ 2010

    Aquí sáltanos o mundo altomedieval coma chinches, señores, isto é un non parar. Na Espenuca que sacou Calidonia no primeiro comentario, e ao que aludes, Curioso, había un mosteiro altomedieval, un castelo tamén ben antigo e se cadra algunha cousa máis.

    Aquí conta moitas cousas e moi interesantes -con independencia de que haxa que lelo de vagar:

    http://fillosdeois.org/Boletins/N47Supl.pdf

    Como vou ir a Coirós a ver outra cousa alucinante, aproveitarei para botarlle unha visual a este lugar.

    Xesús, vou pillando o do punto de reunión das bruxas chairegas. :-)

  33. Pancho-lapatianco
    23 / Decembro/ 2010

    Tamén eu pensei na Espenuca e o miradoiro, así como nas pequenas igrexiñas románicas que hai cerca de alí. Os contos que eu escoitaba cando neno sobre este lugar, sobre todo cando ía a casa duns amigos de Betanzos, falaban de ritos de meigas, pero tamén de execucións por decapitacións, e incluso da pedra onde se facía. E que buscando todavía se podían atopar ósos e caliveras. Pero esto último poida que fora a típica historia para meter medo no corpo ós nenos. O de atopar ósos, habendo un camposanto sería máis normal, claro.

    En todo caso, un deses lugares inexcusables para visitar. A pesar das árbores que non deixan ver moito.

    Feliz festa do solsticio de inverno, ou festa de Horus-Mithra-Cristo, a todos.

  34. 24 / Decembro/ 2010

    Feliz festa, Pancho!

  35. Miguel Losada
    30 / Decembro/ 2010

    Jose Lucas Labrada. Descripción económica del reyno de Galicia.Junta de Gobierno del consulado de la coruña. Ferrol 1804 pg. 194
    En Google Books.

    http://books.google.es/books?id=v-A-AAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=descripcion+economica+galicia&hl=es&ei=QbIbTejQMIfLswblraHpDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false

    “Son aquellos, los castillos y fortalezas que defendían las costas; pues no encontrándose ordinariamente a la lengua del agua, sino ya más ya menos internados en sitios elevados, es claro que su objeto no era tanto el impedir los desembarcos, cuanto el contener sus progresos y rechazarlos después de verificados; (…) y la población nunca podría ser considerable en parajes tan arriesgados.”

    Saudos
    O Miguel Losada

  36. 30 / Decembro/ 2010

    Miguel, magnífica cita! Parabéns! Vaia puntazo!

    Como di o outro, sempre hai que volver aos clásicos!

  37. Miguel Losada
    30 / Decembro/ 2010

    Unha cousa salientable do texto de Lucas Labrada é precisamente que nos comezos de 1800 il mesmo especula sobre a funcionalidade, loxística e demais circunstancias do feito. Fala en condicional. É unha hipótese dil sobre uns feitos que da por indubitados. No contexto do seu informe ó Consulado nunca os reseñaría de non ter sido unha realidade tan ben contrastada que non precisa o aporte de mais información ó respecto.

    Saudos

  38. candepalleiro
    30 / Decembro/ 2010

    Nora boa polo artigo!!. É este un tema apasionante, polo cal anímote a continuar recabando datos.

    Enlazando con este tema dos outeiros galegos, recomendo a lectura dun traballo de D.Luis Monteagudo, “A relixiosidade callaica”, se non recordo mal,nun Anuario Brigantino.Para cando unhas memorias deste insigne arqueólogo?

  39. 30 / Decembro/ 2010

    Candepalleiro, non sei se coñeces os posts anteriores da serie Repúblicas de Homes Libres. Aquí tes a ligazón a todos:

    http://www.manuelgago.org/blog/index.php/category/republicas-de-homes-libres/

    Comeza polo final, bueno, polo principio, ti xa sabes…

    O señor Monteagudo tiña unha pedazo entrevista en vídeo. Lévoo falando con amigos desde hai tempo, pero nunca damos xuntadas as horas. A ver se nos damos animado.

  40. candepalleiro
    30 / Decembro/ 2010

    Tiña lido algúns.Gracias pola ligazón.
    Animádevos co de Monteagudo. Este home é un sabio da nosa Arqueoloxía que ten unha inxente cantidade de datos na súa memoria, e todos interesantísimos, polo que se ve nas súas publicacións.
    Hoxe camiñei cuns amigos polo Monte Xalo (Culleredo,A Coruña),cumes que dominan o Golfo Ártabro, e alí tedes cantidade de lugares moi interesantes sobre este tema (Castelo Grande, Castelo da Veiga, Ermida de Ternande, Pena de Santa Marta, Covancas,…).Pena de paisaxe tan machacada

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará